Tình Ca kể chuyện · Bài học từ những người vĩ đại

Trang Tử - Cái cây vô dụng lại được sống lâu

Có một bác thợ mộc tên là Thạch, dẫn học trò đi ngang một ngôi miếu làng. Bên miếu có một cây cổ thụ to lắm, già lắm, bóng nó che được cả ngàn người. Vậy mà bác thợ mộc không thèm ngoái lại. Học trò ngạc nhiên hỏi, sao thầy không nhìn. Bác đáp: gỗ vô dụng đó. Đóng thuyền thì chìm, làm quan tài thì mau mục, làm cửa thì rỉ nước, làm cột thì mọt. Chính vì chẳng dùng được việc gì nên nó mới sống lâu tới vậy.

Đêm ấy, cái cây hiện về trong giấc mơ của bác thợ. Nó hỏi, đại ý: ông đem ta ra so với những cây có ích đó sao? Cây có ích thì bị đốn, bị chặt, chết sớm. Ta sống được lâu tới chừng này, chính là nhờ cái vô dụng của ta. Người đời sau gọi đó là cái dụng của cái vô dụng.

Chuyện này nằm trong một cuốn sách cổ của Trung Hoa, gắn với tên một người đã sống cách đây hơn hai ngàn ba trăm năm. Người Việt mình quen gọi ông là Trang Tử.

Chào bạn,

Trang Tử tên thật là Trang Chu, sống vào thời Chiến Quốc bên Trung Hoa, khoảng thế kỷ thứ tư trước Công nguyên. Theo sách sử của Tư Mã Thiên, ông người đất Mông, từng làm một chức quan nhỏ coi vườn cây sơn. Ông được xem là một trong hai người lớn nhất của Đạo gia, một dòng triết học xưa, cùng với Lão Tử. Sách của ông, người Việt mình quen gọi là Nam Hoa kinh, đã được nhiều học giả nước mình dịch ra tiếng Việt.

Đọc sách ấy, mình thấy Trang Tử không giống một ông thầy nghiêm nghị. Ông giống một ông già hay kể chuyện ngụ ngôn, giọng hơi tếu, có lúc làm người ta bật cười, có lúc làm người ta lặng đi. Mà đời ông thì nghèo lắm. Sách kể có lần ông mặc áo vải thô vá chằng vá đụp, giày rách phải buộc dây, đi gặp một vị vua. Nhà vua hỏi sao tiên sinh lại khốn đốn tới vậy. Ông đáp, đại ý: cái ngài thấy là nghèo, chứ đâu phải khốn đốn.

Lại có lần nhà hết gạo, ông đi vay một vị quan. Vị ấy hứa, đợi thu thuế xong sẽ cho mượn một số tiền lớn. Trang Tử bèn kể chuyện một con cá nằm trong vết bánh xe khô nước, xin một gáo nước cho sống. Người ta hứa mai mốt sẽ đi lấy nước từ những con sông lớn phương nam về cho nó. Con cá nói: chỉ cần một gáo bây giờ thôi, đợi tới lúc đó thì ra hàng cá khô mà tìm tôi.

Có một chuyện ông được mời làm quan to. Người ta kể, ông đang ngồi câu cá bên sông thì có hai vị quan tới, mời ông về giúp việc nước. Trang Tử không ngẩng lên, chỉ hỏi: nghe nói vua có con rùa thần chết đã ba ngàn năm, được bọc trong khăn gấm, cất trong miếu. Con rùa ấy muốn chết mà được thờ, hay muốn sống mà lết đuôi trong bùn? Hai vị đáp, chắc là muốn sống. Ông nói: thôi các ông về đi, tôi cũng muốn lết đuôi trong bùn.

Ông có một người bạn thân, cũng là người hay cãi với ông nhất, tên là Huệ Thi. Một hôm hai người dạo trên cầu sông Hào. Trang Tử nói: cá bơi thong thả quá, cá vui lắm. Huệ Thi vặn lại: ông đâu phải cá, sao biết cá vui. Trang Tử cười: ông đâu phải tôi, sao biết tôi không biết cá vui. Hai ông già cãi nhau vui như vậy suốt một đời.

Rồi Huệ Thi mất trước. Sách kể có lần Trang Tử đứng bên mộ bạn mà kể một câu chuyện. Có người dính một vệt vôi mỏng như cánh ruồi trên mũi, nhờ một bác thợ giỏi vung búa gọt đi. Búa vung như gió, vệt vôi sạch trơn, mũi không trầy, mà người kia đứng yên không sợ. Về sau có người nhờ ông thợ làm lại, ông thợ bảo không được nữa, vì người đứng cho mình gọt đã mất lâu rồi. Trang Tử thở dài, đại ý: từ khi ông ấy mất, ta không còn ai để cùng tranh luận, cùng trò chuyện.

Lại có chuyện vợ ông mất. Huệ Thi tới viếng, thấy ông ngồi xếp bằng, gõ vào cái chậu mà hát, liền trách ông vô tình. Trang Tử đáp, đại ý: lúc bà ấy mới mất, làm sao tôi không đau lòng cho được. Nhưng rồi tôi nghĩ, sống chết cũng như bốn mùa xuân hạ thu đông nối nhau. Bà ấy giờ đã yên nghỉ, mà tôi cứ khóc mãi, thì hóa ra tôi chưa hiểu lẽ đời. Nên tôi thôi khóc.

Trang Tử còn để lại một giấc mơ mà người đời nhắc hoài. Ông kể mình nằm mơ thấy hóa thành con bướm, bay lượn vui vẻ, quên mất mình là Trang Chu. Chợt tỉnh dậy, ông ngơ ngác không biết mình là Trang Chu vừa mơ làm bướm, hay là con bướm đang mơ làm Trang Chu. Mình không dám giảng giấc mơ ấy sâu xa ra sao. Mình chỉ thấy nó dịu dàng, như một lời nhắc đừng nắm chặt cái tôi quá.

Chuyện mình thích nhất là chuyện người đầu bếp tên Đinh, mổ bò cho một vị vua. Dao người ta mổ bò, thợ giỏi một năm thay một lần, thợ thường mỗi tháng phải thay. Còn dao của bác Đinh dùng mười chín năm, mổ cả ngàn con bò, mà lưỡi vẫn sắc như mới mài. Bác giải thích, vì bác không chặt bừa, không chém vào xương. Bác cứ lần theo những kẽ hở sẵn có mà đưa dao vào, nhẹ nhàng thong thả. Nhà vua nghe xong, nói rằng nhờ người đầu bếp mà ta biết được cách nuôi dưỡng sự sống.

Giờ mình kể chuyện bạn với mình nghe. Tới tuổi này, nhiều người bắt đầu thấy mình vô dụng. Về hưu rồi, không ai hỏi ý kiến nữa. Con cái lớn, tự lo được, đâu cần mình. Có khi ngồi một mình buổi chiều, mình nghĩ: chắc mình giờ chỉ còn là gánh nặng.

Bạn nhớ lại cái cây bên miếu nhé. Nó không đóng được thuyền, không làm được cột, mà nó sống lâu, che mát cả ngàn người. Người già trong nhà cũng vậy. Bạn không còn kiếm tiền, không còn làm được việc nặng, nhưng bạn là bóng mát. Đứa cháu đi học về có chỗ ngồi kể chuyện. Đứa con buồn có chỗ để về. Cái hữu ích của tuổi già không nằm ở chỗ làm được bao nhiêu việc, mà ở chỗ mình còn ngồi đó, bình yên.

Còn chuyện con dao của bác Đinh, mình nghĩ nó là một bài học về sức khỏe. Thân thể mình già rồi, đừng gồng. Đừng cố bê vật nặng cho bằng hồi trẻ, đừng cãi nhau tới đỏ mặt cho bằng được. Thấy chỗ nào kẹt thì lựa chỗ hở mà đi. Sống thong thả như vậy, con dao của mình mới bền.

Và nếu bạn còn một người bạn già hay cãi nhau với mình như Huệ Thi, thì hãy quý người đó. Gọi điện cho họ đi, hẹn ly trà đi. Tới một ngày, mình sẽ hiểu cái câu “không còn ai để cùng trò chuyện” nó buồn biết bao nhiêu.

Trang Tử không dạy mình phải làm gì cho lớn lao. Ông chỉ nhắc, rất nhẹ, rằng có những lúc chậm lại, buông bớt, thong dong như con cá dưới sông Hào, mới là lúc mình sống thật sự.

Tình Ca. Ở đây có bình an.