Tình Ca kể chuyện · Bài học từ những người vĩ đại

Isaac Newton - Đứng trên vai người đi trước, sống khiêm nhường

Một buổi trưa ấm áp, khoảng một năm trước khi mất, có một ông lão ngoài tám mươi tuổi ngồi uống trà với một người bạn trẻ, dưới bóng mấy cây táo. Ngồi một hồi, ông lão chợt kể rằng, hồi xưa ông cũng ngồi trầm ngâm y như vầy, thì một trái táo rơi xuống. Và ông tự hỏi: sao trái táo lúc nào cũng rơi thẳng xuống đất, mà không bay ngang, không bay lên trời?

Người bạn trẻ ấy là một thầy thuốc người Anh tên William Stukeley. Ông chép lại buổi trò chuyện trong cuốn hồi ký của mình. Còn ông lão ngồi dưới gốc táo, chính là Isaac Newton, người đã cho cả thế giới hiểu vì sao trái táo rơi, và vì sao mặt trăng không rơi.

Chào bạn,

Nhưng hôm nay mình không muốn kể chuyện trái táo. Mình muốn kể về một câu ông viết trong một lá thư, một câu ngắn thôi mà mình nghĩ người lớn tuổi như tụi mình nghe sẽ thấm. Muốn hiểu câu ấy, phải đi lại từ đầu, từ một đứa bé sinh ra không ai dám chắc là sống nổi.

Isaac Newton sinh đúng ngày lễ Giáng sinh năm một nghìn sáu trăm bốn mươi hai, ở một trang trại tên Woolsthorpe, vùng quê Lincolnshire nước Anh. Cha ông là một nông dân không biết chữ, mất trước khi ông chào đời. Ông sinh non, nhỏ xíu. Về sau ông kể rằng lúc mới sinh, người ta có thể bỏ ông vừa vào một cái ca uống nước.

Lên ba tuổi, mẹ ông tái giá, dọn sang làng bên. Cậu bé ở lại với bà ngoại. Nỗi tủi thân ấy, theo các nhà viết tiểu sử, ông mang theo gần suốt đời. Mười hai tuổi, cậu lên thị trấn Grantham đi học, ở trọ nhà một người bán thuốc. Cậu mê làm đồng hồ mặt trời, làm diều, làm cả cối xay gió nhỏ xíu bằng gỗ.

Mười bảy tuổi, mẹ gọi cậu về để trông coi trang trại. Và cậu là một nông dân rất tệ. Cừu đi lạc mất mà không hay, ngày phiên chợ thì trốn vào góc ngồi đọc sách. May thay, ông thầy hiệu trưởng và một người cậu ruột đã thuyết phục bà mẹ cho cậu đi học tiếp. Nếu không có hai người ấy, có lẽ thế giới đã có thêm một anh nông dân vụng về, và mất đi một Newton.

Năm mười tám tuổi, cậu vào trường đại học Cambridge. Mẹ gửi tiền ít, nên cậu phải vừa học vừa làm người phục vụ, lau giày, bưng dọn bàn ăn cho các thầy và sinh viên khá giả. Rồi năm một nghìn sáu trăm sáu mươi lăm, bệnh dịch hạch tràn về, trường đóng cửa. Chàng sinh viên hai mươi hai tuổi về lại trang trại quê nhà, sống lặng lẽ gần hai năm.

Chính trong những tháng ở quê ấy, ông đặt nền cho những ý tưởng lớn nhất đời mình, về toán học, về ánh sáng, về sức hút của trái đất. Mấy chục năm sau, ông viết lại rằng hồi ấy ông đang ở cái tuổi sung sức nhất cho việc sáng tạo. Mình thấy hay ở chỗ này: những ngày phải ở nhà, tưởng là mất mát, lại thành những ngày quý nhất.

Năm một nghìn sáu trăm tám mươi bảy, ông cho ra đời cuốn sách về những nguyên lý toán học của tự nhiên. Trong đó có ba định luật về chuyển động và định luật vạn vật hấp dẫn, giải thích vì sao trái táo rơi, vì sao thủy triều lên xuống, vì sao các hành tinh cứ đi đúng đường của mình. Người ta coi cuốn sách ấy là một trong những cuốn quan trọng nhất của khoa học.

Còn câu viết trong lá thư mà mình nói lúc nãy, là đây. Năm một nghìn sáu trăm bảy mươi sáu, ông gửi thư cho một nhà khoa học cùng thời là Robert Hooke. Trong thư có câu, đại ý là: nếu tôi nhìn được xa hơn, ấy là nhờ tôi đứng trên vai những người khổng lồ. Lá thư ấy đến nay vẫn còn, được một hội lịch sử ở nước Mỹ gìn giữ.

Những người khổng lồ ấy là ai? Là những nhà thiên văn, nhà toán học đi trước ông cả trăm năm. Họ đo đạc bầu trời từng đêm, ghi chép từng con số, có người cả đời không thấy được kết quả. Newton biết rõ, một mình ông thì không đi xa được như vậy.

Mà nói thật với bạn, Newton không phải là thánh nhân. Các nhà viết tiểu sử kể ông là người khó tính, hay tự ái, và từng tranh cãi rất gắt với không ít người cùng thời, trong đó có cả người nhận lá thư kia. Cho nên mình càng quý câu nói ấy. Nó cho thấy ngay cả một người tài giỏi, nóng nảy, cũng có lúc dừng lại mà thành thật nhận rằng: mình nợ người khác nhiều lắm.

Về già, ông được phong tước hiệp sĩ, làm chủ tịch hội khoa học danh giá nhất nước Anh hơn hai mươi năm. Người ta còn kể lại một câu ông nói ít lâu trước khi mất, đại ý: tôi không biết thiên hạ nhìn tôi ra sao, chứ tôi thấy mình chỉ như đứa trẻ chơi trên bờ biển. Thỉnh thoảng nó nhặt được viên sỏi tròn hơn, vỏ ốc đẹp hơn, trong khi cả đại dương sự thật vẫn nằm đó chưa ai khám phá. Câu này do người khác kể lại sau khi ông mất, nên mình xin kể là “người ta kể”.

Tháng Ba năm một nghìn bảy trăm hai mươi bảy, Newton mất, thọ tám mươi bốn tuổi. Ông được an táng trong tu viện Westminster ở thành Luân Đôn, nơi nước Anh dành cho những người họ kính trọng nhất.

Giờ mình với bạn ngồi nghĩ lại câu đứng trên vai người khổng lồ. Mình không phải nhà khoa học, nhưng ai trong chúng ta cũng đã từng đứng trên vai một người. Hồi nhỏ, nhiều người được cha cõng trên vai đi coi hội làng, nhờ vậy mà thấy được sân khấu xa tít. Lớn lên, mình đứng trên vai mẹ, người dậy từ bốn giờ sáng đi chợ, nuôi mình ăn học. Đứng trên vai thầy cô, trên vai người hàng xóm từng cho mượn tiền lúc khó.

Tới tuổi này, có khi mình hay kể công. Tôi nuôi con cực khổ ra sao, tôi gầy dựng cái nhà này thế nào. Điều đó đúng, không sai. Nhưng nếu mình nhớ thêm rằng mình cũng từng được người khác nâng đỡ, thì lời kể nghe sẽ ấm hơn, và con cháu sẽ học được lòng biết ơn từ chính mình.

Và bây giờ, đến lượt bạn với mình làm đôi vai cho con cháu. Mỗi câu chuyện mình kể, mỗi kinh nghiệm mình truyền lại, mỗi lần mình bỏ qua một lỗi lầm thay vì giận hờn, là một lần mình nâng tụi nhỏ lên cao hơn một chút. Mình không cần tụi nó nhớ công. Chỉ mong tụi nó nhìn được xa hơn mình.

Còn hình ảnh đứa trẻ nhặt sỏi trên bờ biển, mình mong bạn giữ lấy. Đã sống qua bao nhiêu năm, mình vẫn có quyền tò mò, vẫn có quyền nói “cái này tôi chưa biết”. Khiêm nhường như vậy không làm mình nhỏ đi. Nó chỉ làm cho tuổi già nhẹ hơn, dễ thương hơn.

Tình Ca. Ở đây có bình an.