Tình Ca kể chuyện · Bài học từ những người vĩ đại

Epictetus - Việc nào trong tay mình thì lo, việc nào ngoài tay thì buông

Có một ông thầy dạy học già, nhà nghèo, trong nhà chỉ có một món đáng giá là cây đèn dầu bằng sắt đặt cạnh bàn thờ. Một đêm, nghe tiếng động, ông chạy ra thì cây đèn đã bị kẻ trộm lấy mất. Ông đứng đó một lúc, rồi tự nhủ: kẻ lấy cây đèn cũng chẳng làm điều gì lạ. Ngày mai mình sẽ dùng một cây đèn bằng đất nung. Người ta chỉ mất được những gì mình đang có.

Ông thầy ấy tự kể lại chuyện này với học trò, và học trò ghi lại, đến nay đã gần hai nghìn năm. Ông tên là Epictetus.

Chào bạn,

Hôm nay mình muốn kể bạn nghe về một người mà khi mình đọc, mình thấy như có ai gỡ giúp một nút thắt trong lòng. Không phải nhờ ông giàu sang hay quyền thế. Mà vì ông bắt đầu đời mình ở chỗ thấp nhất mà một con người có thể đứng.

Epictetus là một nhà hiền triết người Hy Lạp, sinh vào khoảng giữa thế kỷ thứ nhất, ở thành Hierapolis, vùng Phrygia, nay thuộc đất Thổ Nhĩ Kỳ. Không ai biết tên thật của ông. Cái tên Epictetus trong tiếng Hy Lạp có nghĩa là người được mua về. Tức là từ bé, ông đã là một nô lệ, một món đồ thuộc về người khác.

Ông bị đưa đến thành Rome, làm nô lệ cho một người hầu cận thân tín trong cung của hoàng đế thời ấy. Ông bị què một chân. Người đời sau kể rằng chính ông chủ đã vặn gãy chân ông. Nhưng có một nhà học giả thời xưa lại ghi rằng ông vốn yếu ớt và què từ nhỏ. Mình không biết chuyện nào đúng. Chỉ biết là cả đời ông đi khập khiễng.

Điều lạ là ông chủ lại cho người nô lệ này đi nghe giảng triết học, theo một ông thầy dạy về lối sống điềm tĩnh, giản dị. Cậu nô lệ chân què ngồi nghe, ghi nhớ, và nghiền ngẫm. Về sau, không rõ bằng cách nào, ông được trả tự do. Ông ở lại Rome mở lớp dạy học.

Rồi đến một ngày, các nhà hiền triết bị buộc phải rời khỏi thành Rome. Epictetus lúc ấy đã có tuổi, lại chân què, lặn lội sang thành Nicopolis bên bờ biển phía tây Hy Lạp. Ông mở một trường học nhỏ ở đó, dạy cho đến già. Học trò từ khắp nơi tìm về nghe ông nói chuyện.

Ông sống rất đơn sơ. Không vợ. Nhà gần như trống trơn. Nhưng có một chuyện khiến mình thương ông lắm. Khi về già, ông biết có một người bạn quá nghèo, định bỏ đứa con mới sinh. Ông đón đứa bé về, thuê một người phụ nữ đến cho bú, rồi tự tay nuôi nấng nó. Một ông già nghèo, chân què, vẫn mở cửa nhà cho một sinh linh bé nhỏ.

Với ông, triết học không phải là chuyện ngồi cãi nhau những điều cao xa. Nó là một nghệ thuật sống. Học trò đến với ông không phải để học thuộc lòng, mà để tập sống mỗi ngày cho bình tĩnh hơn, tử tế hơn. Và người ta kể rằng điều gì ông dạy, ông đều tự mình làm trước.

Ông không viết một cuốn sách nào. Mọi điều chúng ta biết về ông là nhờ một người học trò tên là Arrian chép lại những buổi giảng, rồi rút gọn thành một cuốn sổ tay nhỏ. Người ta gọi nó là Cẩm nang. Ở Việt Nam, những lời giảng ấy cũng đã được dịch và in thành sách.

Cuốn sổ tay mở đầu bằng một câu rất giản dị, đại ý là: trong mọi thứ trên đời, có những thứ nằm trong tay ta, và có những thứ không nằm trong tay ta. Trong tay ta là cách ta nghĩ, điều ta muốn, điều ta tránh, việc ta chọn làm. Ngoài tay ta là thân thể, của cải, tiếng tăm, địa vị, và những gì người khác làm.

Nghe thì đơn giản quá phải không bạn. Nhưng hãy nghĩ về một người nô lệ. Thân thể ông thuộc về người khác. Cái chân của ông, người ta có thể bẻ. Cây đèn của ông, người ta có thể lấy. Nhưng cách ông nhìn mọi chuyện, cách ông giữ lòng mình, thì không ai lấy được. Chính người không có gì trong tay lại thấy rõ nhất cái gì thật sự là của mình.

Ông còn nói một câu mà mình chép ra để trên bàn, đại ý là: con người ta khổ không phải vì những chuyện xảy ra, mà vì những ý nghĩ của mình về những chuyện đó.

Ông cho một ví dụ rất đời thường. Khi đứa ở nhà hàng xóm làm vỡ cái chén, mình dễ dàng nói ngay: chuyện thường thôi mà. Vậy thì khi cái chén nhà mình vỡ, hãy nhớ mình cũng nên bình thản y như khi chén nhà người ta vỡ. Ông còn dặn, nếu bạn quý một cái bình bằng đất, hãy nhớ nó là cái bình đất, để lỡ nó vỡ thì mình không quá đau lòng.

Bạn ơi, tới tuổi này, mình nhận ra phần lớn những đêm mất ngủ của mình là vì những chuyện ngoài tay. Lo con cái làm ăn ra sao. Lo dâu rể có thương mình không. Lo giá cả, lo sức khỏe, lo người ta nói gì sau lưng. Lo mãi mà chẳng đổi được gì, chỉ thêm bạc tóc.

Epictetus không bảo mình đừng thương con, đừng giữ sức khỏe. Ông chỉ nhắc mình chia việc ra làm hai. Việc trong tay thì làm cho hết lòng: ăn uống điều độ, đi bộ mỗi sáng, nói với con một lời tử tế, gọi điện hỏi thăm một người bạn cũ. Còn việc ngoài tay, như con có nghe lời mình không, bệnh có đến hay không, thì mình làm phần mình rồi, phần còn lại buông cho trời.

Mình thử tập theo ông trong những chuyện rất nhỏ. Sáng ra đau lưng, đó là chuyện ngoài tay, nhưng đi bộ chậm rãi vài vòng quanh xóm là chuyện trong tay. Cháu nội quên gọi điện hỏi thăm, đó là chuyện ngoài tay, nhưng mình gọi trước cho cháu là chuyện trong tay. Tập vài lần, tự nhiên thấy lòng bớt giận, bớt tủi.

Ông bà mình xưa có câu mưu sự tại nhân, thành sự tại thiên. Mình nghĩ nếu ông thầy chân què ở Hy Lạp nghe được câu ấy, chắc ông sẽ gật đầu cười. Người ở hai đầu trái đất, cách nhau gần hai nghìn năm, mà nghĩ giống nhau quá.

Ông mất khi đã rất già, ở chính ngôi trường nhỏ của mình. Không để lại của cải gì. Chỉ để lại vài cuốn sổ chép tay của học trò. Vậy mà gần hai nghìn năm sau, có người ngồi trong phòng bệnh, có người đang lúc cùng quẫn, mở mấy trang ấy ra đọc, rồi thấy lòng mình dịu lại.

Nên lần tới, khi bạn thấy lòng rối như tơ vò, thử hỏi mình một câu thôi: chuyện này nằm trong tay mình hay ngoài tay mình. Nếu trong tay, đứng dậy làm. Nếu ngoài tay, thở một hơi thật sâu, rồi để nó đi, như ông thầy già nhìn chỗ cây đèn sắt vừa mất, và lặng lẽ thắp lên một cây đèn đất.

Tình Ca. Ở đây có bình an.