Tình Ca kể chuyện · Bài học từ những người vĩ đại

Charlie Chaplin - Đi qua nghèo khó bằng một tiếng cười hiền lành

Có một buổi chiều mùa xuân ở một con phố nghèo phía nam thành London, một con cừu sổng ra khỏi đàn đang bị lùa vào lò mổ. Nó chạy lung tung, nhảy qua người đi đường, ngã chổng vó giữa phố. Người lớn, trẻ con đuổi theo cười nghiêng ngả. Có một cậu bé chừng năm sáu tuổi cũng cười theo. Rồi người ta bắt được con cừu, đưa nó trở lại lò mổ. Cậu bé chợt hiểu ra, chạy về nhà, vừa khóc vừa kêu với mẹ rằng người ta sắp giết nó rồi.

Nhiều năm sau, khi đã là người làm cho cả thế giới bật cười, cậu bé ấy viết trong hồi ký rằng, đại ý, cái buổi chiều đó cứ ở lại với mình mãi. Và có lẽ chính nó đã đặt nền cho mọi bộ phim sau này của mình: cái buồn và cái cười đi chung với nhau. Cậu bé đó tên là Charlie Chaplin. Người Việt mình quen gọi thân thương là vua hề Sác-lô.

Chào bạn,

Hôm nay mình kể bạn nghe về một người đàn ông nhỏ con, đội chiếc mũ quả dưa, chống cây gậy trúc, mang đôi giày to quá khổ và bước đi lạch bạch như con vịt. Nhưng trước khi là chú hề ấy, ông là một đứa trẻ nghèo đến tận cùng.

Charlie Chaplin là người Anh, sinh ngày mười sáu tháng tư năm một nghìn tám trăm tám mươi chín ở London. Cha mẹ ông đều là người hát ở các phòng trà ca nhạc bình dân. Người cha nghiện rượu nặng, bỏ đi từ khi ông còn rất nhỏ. Người mẹ tên là Hannah, một mình nuôi hai anh em, Charlie và người anh tên Sydney, trong những căn phòng thuê chật chội, dọn đi dọn lại không biết bao nhiêu lần.

Năm Charlie lên năm tuổi, có một tối mẹ ông đang hát ở một quán diễn đông lính tráng ở thị trấn Aldershot thì giọng bà bỗng vỡ ra, không hát tiếp được. Khán giả la ó. Ông bầu dắt cậu bé Charlie ra sân khấu, hát thay mẹ. Theo lời ông kể trong hồi ký, khán giả thích quá, ném tiền xu lên sàn. Cậu bé ngừng hát, nói rằng để con nhặt tiền đã rồi hát tiếp. Cả khán phòng cười ồ. Đó là lần đầu Chaplin đứng trên sân khấu, và cũng là lần cuối cùng mẹ ông còn đứng ở đó.

Từ đó, nhà ngày càng túng. Năm bảy tuổi, cậu bé phải vào trại tế bần, nơi người ta gom những người nghèo không nơi nương tựa. Rồi mẹ ông lâm bệnh tâm thần, phải vào nhà thương khi ông mới chín tuổi. Có những lúc bà khá lên, đón các con về, rồi lại ốm. Năm mười bốn tuổi, chính cậu bé Charlie phải dắt tay mẹ đến bệnh viện, tự khai mình là người thân gần nhất của bà.

Ông kể rằng, đại ý, nhà mình sống trong khủng hoảng liên miên nên chẳng còn biết thế nào là khủng hoảng nữa. Nghe câu ấy, mình thấy thương. Nghèo đến mức cái khổ trở thành chuyện thường ngày, như cơm bữa.

Vậy mà giữa những năm tháng ấy, cậu bé vẫn mang theo một thứ mẹ để lại. Bà Hannah những lúc còn khỏe hay ngồi bên cửa sổ, nhìn người qua lại ngoài phố rồi bắt chước dáng đi, giọng nói của từng người cho con xem. Charlie học được từ mẹ cách nhìn con người thật kỹ, thấy cả cái buồn cười lẫn cái tội nghiệp trong một dáng đi.

Mới chín tuổi, ông đã theo một gánh múa guốc gỗ đi diễn khắp nơi. Lớn hơn chút, ông làm đủ thứ nghề để sống, rồi dần có vai diễn. Năm mười chín tuổi, ông vào đoàn kịch câm của ông bầu Fred Karno. Lần đầu gặp, ông bầu chê cậu thanh niên này xanh xao, còi cọc, mặt mày ủ dột. Vài tháng sau, chính cậu thanh niên ấy thành ngôi sao của đoàn, rồi theo đoàn sang nước Mỹ.

Đầu năm một nghìn chín trăm mười bốn, ở một xưởng phim nhỏ tại nước Mỹ, Chaplin tự chọn cho mình bộ đồ kỳ cục: quần thùng thình, áo chật, mũ nhỏ, giày to, hàng ria con con. Chú lang thang ra đời. Chú nghèo rớt mồng tơi nhưng lúc nào cũng giữ dáng của một quý ông, bị đá đít vẫn phủi bụi đứng dậy, lễ phép ngả mũ chào. Người ta cười, mà cười xong lại thấy thương.

Chú lang thang ấy chính là cậu bé ở trại tế bần năm nào. Trong bộ phim Đứa trẻ, ông kể chuyện một kẻ lang thang nhặt được đứa bé bị bỏ rơi, nuôi nó bằng những gì nghèo nàn nhất, rồi liều mình giữ nó khi người ta đến bắt đưa vào trại. Ai từng xem cảnh đó đều hiểu, ông đang kể lại tuổi thơ của chính mình, nhưng kể bằng tình thương chứ không bằng oán giận.

Có một chuyện mình rất quý ở ông. Khi đã nổi tiếng và có tiền, ông đón người mẹ ốm yếu sang nước Mỹ, thuê nhà, thuê người chăm sóc bà ngày đêm suốt những năm cuối đời. Năm một nghìn chín trăm hai mươi tám, bà mất trong bệnh viện, và ông ngồi bên cạnh mẹ. Đứa con từng phải dắt mẹ đi nhà thương năm mười bốn tuổi, giờ được ở bên mẹ đến hơi thở cuối cùng.

Về sau, ông có một mái ấm với người vợ tên Oona, sống cùng nhau đến cuối đời và có tám người con. Ông viết rằng gặp bà là điều hạnh phúc nhất đời mình. Những năm cuối, ông sống lặng lẽ bên gia đình ở Thụy Sĩ. Năm tám mươi ba tuổi, ông trở lại nước Mỹ nhận giải thưởng danh dự Oscar. Cả hội trường đứng dậy vỗ tay suốt mười hai phút, lâu nhất trong lịch sử giải thưởng này. Ông mất đúng đêm Giáng sinh năm một nghìn chín trăm bảy mươi bảy, thọ tám mươi tám tuổi.

Người ta ghi lại rằng ông từng nói, đại ý: cuộc đời nhìn gần là bi kịch, nhìn xa lại thành hài kịch. Và trong một bộ phim ông viết, có một câu thoại mình rất thích: chẳng có gì là mãi mãi trên cõi đời này, kể cả những nỗi phiền muộn của ta.

Bạn ơi, mình nghĩ đó là bài học của ông dành cho tuổi chúng ta. Tiếng cười không xóa được cái nghèo, không chữa được bệnh. Nhưng nó giúp mình đứng dậy, phủi bụi, đi tiếp như chú lang thang kia. Khi một chuyện buồn đang ở sát trước mặt, nó to lắm. Thử lùi lại vài bước, nhìn nó như nhìn một khúc phim đời, mình sẽ thấy nó nhỏ lại, và đôi khi còn thấy cả chỗ đáng cười.

Có những người già cả đời nghèo khó, con cái đi xa, bệnh tật hành thân, mà gặp ai vẫn cười hiền, vẫn pha một câu đùa cho cả nhà vui. Mình từng nghĩ họ vô tư. Giờ mình hiểu, đó là người đã đi qua nhiều mưa gió nên biết giữ lấy tiếng cười như giữ một chiếc áo ấm.

Và còn một điều nữa. Cha mẹ mình rồi sẽ có ngày yếu đi, lẫn đi, có khi nói những câu làm mình đau. Chaplin không oán người mẹ ốm đau của ông. Ông đón bà về, chăm bà, ngồi cạnh bà đến phút cuối. Thương một người lúc họ còn khỏe thì dễ. Thương lúc họ yếu mới là thương thật.

Lần tới, nếu bạn thấy lòng mình nặng, hãy nhớ tới chú hề nhỏ con với đôi giày to quá khổ. Chú bị ngã không biết bao nhiêu lần, nhưng lần nào cũng đứng dậy, ngả mũ chào đời một cái, rồi lại lạch bạch bước tiếp về phía chân trời.

Tình Ca. Ở đây có bình an.