Tình Ca kể chuyện · Bài học từ những người vĩ đại

Socrates - Biết mình chưa biết là khởi đầu của khôn ngoan

Thành Athens, nước Hy Lạp, cách nay gần hai nghìn năm trăm năm. Giữa khu chợ đông người, có một ông già đi chân đất, mặc một tấm áo cũ sờn, mũi tẹt, mắt lồi, bụng to. Ông chẳng bán buôn gì. Ông chỉ đi tới chỗ người này người kia, hỏi một câu thật đơn giản: ông nói ông biết thế nào là công bằng, vậy ông giảng cho tôi nghe được không? Hỏi một hồi, người trả lời bỗng đứng im. Họ nhận ra mình không hiểu điều mình tưởng là hiểu rất rõ.

Chào bạn,

Ông già ấy là Socrates, nhà triết học người Hy Lạp cổ. Ông sống vào khoảng năm bốn trăm bảy mươi đến năm ba trăm chín mươi chín trước Công nguyên. Hôm nay mình muốn kể bạn nghe về ông, không phải để bàn chuyện triết học cao xa. Mà vì đời ông có một bài học rất hợp với những người đã sống qua nửa đời người như chúng ta: biết mình chưa biết, đó mới là chỗ bắt đầu của sự khôn ngoan.

Socrates sinh ra ở một khu phố nhỏ của thành Athens. Cha ông là thợ đẽo đá. Mẹ ông là bà mụ đỡ đẻ. Gia đình không thiếu thốn, ông còn được chia một phần gia sản của cha. Nhưng ông sống rất đạm bạc. Ông ít khi tắm rửa chải chuốt, quanh năm đi chân đất, chỉ có một tấm áo choàng sờn rách. Người đương thời tả ông là người xấu trai có tiếng. Vậy mà thanh niên trong thành lại thích theo ông, nghe ông nói chuyện.

Điều lạ là cả đời Socrates không viết một chữ nào. Mọi điều ta biết về ông là nhờ học trò và người quen kể lại. Nhiều nhất là Platon, một học trò lớn của ông, về sau cũng thành nhà triết học nổi tiếng. Ngoài ra còn có Xenophon, một người học trò khác, và cả những vở hài kịch thời ấy chế giễu ông. Vì vậy, các nhà nghiên cứu vẫn bàn nhau xem Socrates thật ngoài đời giống với Socrates trong sách đến đâu.

Theo lời Platon kể trong cuốn Lời biện hộ, có một người bạn của Socrates tên là Chaerephon đến đền thờ ở Delphi, nơi người Hy Lạp xưa tin là có lời sấm. Ông hỏi: có ai khôn ngoan hơn Socrates không? Câu trả lời là không có ai. Socrates nghe chuyện thì bối rối. Ông biết mình chẳng có gì gọi là thông thái cả. Thế là ông đi tìm những người được tiếng là giỏi giang, để xem lời ấy có sai không.

Ông đi hỏi những người có chức vị, những nhà thơ, những người thợ lành nghề. Ông nhận ra một điều. Người thợ giỏi nghề của họ thật, nhưng lại tưởng mình cũng giỏi cả những chuyện lớn khác. Còn những người được tiếng là khôn ngoan thì nhiều khi chẳng hiểu điều mình nói. Cuối cùng, ông rút ra, đại ý rằng: có lẽ mình hơn họ một chút xíu thôi, là mình không tưởng mình biết điều mình không biết.

Người đời sau hay gói lại thành câu: tôi chỉ biết một điều là tôi chẳng biết gì. Câu đó không phải nguyên văn của ông, nhưng ý thì gần như vậy. Và mình thấy ý ấy đẹp lắm. Ông không tự hạ mình cho có vẻ khiêm nhường. Ông thật lòng tin rằng cái biết của con người rất nhỏ, và ai biết điều đó thì mới chịu học tiếp.

Từ đó, ông dành cả đời để hỏi. Hỏi người khác, và hỏi cả chính mình. Thế nào là sống tốt? Thế nào là can đảm, là công bằng, là tử tế? Cách hỏi của ông là những câu ngắn, từng bước một, cho đến khi người ta tự thấy chỗ vướng trong suy nghĩ của mình. Ông không áp đặt câu trả lời. Ông chỉ giúp người ta tự nhìn lại.

Ông lập gia đình khá muộn, khi đã ngoài năm mươi, với bà Xanthippe. Hai ông bà có ba người con trai. Đời sống trong nhà giản dị, vì ông dành thì giờ đi trò chuyện hơn là lo làm giàu. Người ta kể rằng có lần đi ngang chợ, nhìn hàng hóa bày la liệt, ông nói, đại ý: biết bao nhiêu thứ mà mình sống được mà không cần tới. Giai thoại ấy do người đời sau ghi lại, nhưng rất hợp với con người ông.

Không phải ai cũng thích bị hỏi đến cùng. Có người thấy mình bị bẽ mặt, sinh lòng thù ghét. Năm ba trăm chín mươi chín trước Công nguyên, khi đã ngoài bảy mươi tuổi, ông bị kiện ra tòa với những lời buộc tội nặng nề, trong đó có tội làm hư lớp trẻ. Mấy trăm người dân ngồi xử đã kết án ông phải chết.

Chính trước tòa hôm ấy, theo lời Platon ghi lại, ông nói một câu được nhắc mãi đến hôm nay, đại ý: một cuộc đời không tự xét lại thì không đáng để sống. Ông không van xin, không bỏ lời mình đã sống. Trong những ngày ở ngục, bạn bè đã lo sẵn đường cho ông trốn đi. Ông từ chối. Sáng hôm sau, ông bình thản uống chén thuốc độc theo bản án, giữa những người bạn đang khóc quanh mình.

Bạn ơi, mình kể chuyện này không phải để buồn. Mình kể vì nghĩ tới chính mình. Càng có tuổi, mình càng dễ nghĩ rằng mình đã biết hết. Sống ngần ấy năm, trải ngần ấy chuyện, nên mình hay nói với con cháu: để ba nói cho mà nghe, để mẹ dạy cho mà biết. Nhiều khi mình đúng thật. Nhưng cũng có khi mình sai, mà không chịu nhận.

Socrates, một người được gọi là khôn nhất thành, lại là người hay nói tôi chưa biết nhất. Mình nghĩ, nếu ông còn được mời một ly cà phê với chúng ta, ông sẽ không khuyên ta điều gì to tát. Ông chỉ hỏi: anh có chắc không? Chị đã hỏi con chị nghĩ sao chưa? Những câu hỏi nhỏ như vậy mở ra cả một cánh cửa trong nhà.

Thử một lần, khi con cháu nói điều gì khác ý mình, mình đừng vội cắt lời. Mình hỏi lại: con nghĩ vậy là vì sao? Rồi lắng nghe cho hết. Có khi mình học được một điều mới. Có khi mình vẫn giữ ý mình, nhưng con cháu thấy được tôn trọng. Gia đình nào có người lớn biết nói câu ông chưa rõ, con giải thích cho ông nghe, thì gia đình ấy bớt đi rất nhiều giận hờn.

Và mỗi tối trước khi ngủ, mình có thể làm như lời ông dặn: tự xét lại một ngày của mình. Hôm nay mình có nói nặng ai không? Có điều gì mình tưởng là đúng mà thật ra chưa chắc? Không phải để tự trách, mà để ngày mai sống nhẹ hơn một chút. Tự xét mình là cách để lòng mình được sạch, như quét lại cái sân nhà vào cuối ngày.

Một ông già chân đất, áo sờn, không viết một chữ, vậy mà hơn hai nghìn năm sau người ta vẫn còn nhắc. Có lẽ vì ông dạy ta một điều mà tuổi nào cũng cần: khiêm tốn trước điều mình chưa biết, và thành thật với chính mình. Mong bạn giữ được cả hai, để những năm tháng còn lại vừa khôn ngoan, vừa bình an.

Tình Ca. Ở đây có bình an.