Tình Ca kể chuyện · Bài học từ những người vĩ đại

Nguyễn Du - Chữ tâm kia mới bằng ba chữ tài

Chúng ta sống trong một thời mà tài năng được tôn vinh hơn bao giờ hết. Người ta ngưỡng mộ người giỏi, người thông minh, người thành đạt. Và điều đó không có gì sai cả. Nhưng đã bao giờ bạn tự hỏi, giữa tài năng và tấm lòng, điều nào mới thật sự làm nên giá trị của một con người? Hơn hai trăm năm trước, một đại thi hào của dân tộc ta đã gói trọn câu trả lời ấy vào trong một câu thơ, ngắn thôi, mà thấm cả một đời. Hôm nay, tôi muốn cùng bạn lắng lại bên câu thơ ấy.

Chào bạn,

Người tôi muốn kể chính là cụ Nguyễn Du, đại thi hào của dân tộc Việt Nam, sinh năm 1765 và mất năm 1820. Cụ là tác giả của Truyện Kiều, áng thơ lục bát hơn ba ngàn câu mà có lẽ không người Việt nào là chưa từng nghe qua đôi câu. Truyện Kiều không chỉ là một tác phẩm văn chương tuyệt đẹp, mà còn là cả một tấm lòng. Một tấm lòng thương người, thương đời, thương cho những phận người nhỏ bé bị vùi dập trong dòng đời nghiệt ngã.

Cuộc đời của chính cụ Nguyễn Du cũng đầy những thăng trầm, chứng kiến biết bao đổi thay dâu bể của thời cuộc, bao cảnh loạn lạc, chia ly. Có lẽ chính vì đã đi qua nhiều buồn đau như thế, mà trái tim cụ trở nên thấu cảm lạ thường với nỗi khổ của con người. Trong Truyện Kiều, cụ kể về nàng Kiều, một người con gái tài sắc vẹn toàn, đàn hay, thơ giỏi, nhan sắc nghiêng nước nghiêng thành. Vậy mà cuộc đời nàng lại trôi nổi, lênh đênh, chịu đủ mọi đắng cay tủi nhục suốt mười lăm năm lưu lạc. Qua số phận ấy, cụ Nguyễn Du không phán xét, không chê trách, mà chỉ một mực xót thương, nâng niu, và bênh vực cho phẩm giá của một con người dù trong hoàn cảnh tận cùng.

Và ở cuối tác phẩm, sau khi đã đi trọn một kiếp người đầy nước mắt cùng nàng Kiều, cụ Nguyễn Du gửi lại cho hậu thế một đúc kết mà tôi xin được đọc thật chậm. Cụ viết: thiện căn ở tại lòng ta, chữ tâm kia mới bằng ba chữ tài.

Hãy ngẫm về hai câu thơ ấy cùng tôi. Thiện căn, tức là cái gốc rễ của điều lành, của lòng tốt, vốn nằm ngay trong lòng mỗi chúng ta. Và rồi cụ khẳng định, chữ tâm, tức là tấm lòng, cái đạo đức, cái nhân nghĩa, mới đáng giá gấp ba lần chữ tài. Cụ không phủ nhận tài năng. Tài năng vẫn quý. Nhưng cụ muốn nhắc ta một điều mà người đời dễ quên: tài năng nếu thiếu một tấm lòng nhân hậu dẫn đường, thì có khi lại thành mối họa. Còn một con người, dù tài năng có vừa phải thôi, nhưng giữ được một trái tim lương thiện, biết yêu thương, biết tử tế, thì đó mới là người đáng quý thật sự.

Tôi nghĩ lời nhắc của cụ Nguyễn Du càng đúng trong thời nay. Chúng ta dạy con cái phải giỏi giang, phải thành công, mà đôi khi quên dạy chúng phải tử tế, phải biết thương người. Chúng ta ngưỡng mộ những người tài, mà đôi khi quên hỏi rằng cái tài ấy đang được dùng để làm gì, để nâng đỡ con người hay để chà đạp lên nhau. Một xã hội có nhiều người tài mà thiếu người có tâm thì sẽ ra sao? Và một con người dù đạt được bao nhiêu thành tựu, nhưng đánh mất lòng nhân ái của mình, thì rốt cuộc có thật sự hạnh phúc và bình an hay không?

Điều an ủi trong câu thơ của cụ là ở chỗ này: cái gốc của điều lành nằm ngay trong lòng ta. Nghĩa là ai cũng có sẵn nó. Bạn không cần phải thông minh xuất chúng, không cần phải tài giỏi hơn người, mới có thể trở thành một người tốt. Lòng tốt không phải là một tài năng thiên bẩm chỉ dành cho số ít. Nó là một hạt mầm có sẵn trong tất cả chúng ta, chỉ chờ ta vun tưới mỗi ngày bằng những lựa chọn tử tế. Một lời nói dịu dàng thay vì cay nghiệt. Một sự bao dung thay vì hơn thua. Một cái nhìn cảm thông thay vì phán xét. Mỗi lần như thế, ta lại đang tưới cho cái thiện căn trong lòng mình lớn lên.

Tôi cũng nghĩ về cách cụ Nguyễn Du nhìn con người. Cụ nhìn nàng Kiều, một người bị xã hội khi ấy coi là thấp hèn, bằng đôi mắt của sự cảm thông và trân trọng. Cụ dạy ta một bài học về lòng trắc ẩn: rằng đừng vội đánh giá hay khinh chê một ai qua hoàn cảnh của họ, bởi đằng sau mỗi con người, kể cả những người đang lầm lỡ hay khốn khó, đều có một câu chuyện, một nỗi niềm, và một phẩm giá đáng được tôn trọng. Biết nhìn người khác bằng đôi mắt ấy, lòng ta cũng tự nhiên rộng mở và an hòa hơn.

Hôm nay, tôi mời bạn mang theo câu thơ của cụ Nguyễn Du như một lời nhắc dịu dàng: chữ tâm kia mới bằng ba chữ tài. Trong những lựa chọn của ngày hôm nay, dù lớn hay nhỏ, bạn thử để cho tấm lòng được lên tiếng trước. Chọn điều tử tế, chọn sự lương thiện, chọn lòng bao dung. Bởi sau cùng, điều người ta nhớ về ta, và điều làm nên một cuộc đời đẹp, thường không phải là ta tài giỏi đến đâu, mà là ta đã sống với một trái tim như thế nào.