Tình Ca kể chuyện · Bài học từ những người vĩ đại

Khổng Tử - Điều mình không muốn, thì đừng làm cho người khác

Bạn có để ý không, chúng ta thường mong muốn sửa được người khác, sửa được hoàn cảnh, sửa được cả thế giới quanh mình. Ta bực bội vì người này vô tâm, người kia ích kỷ, vì cuộc đời sao mà nhiều điều chưa như ý. Nhưng có một bậc thầy phương Đông, từ hơn hai ngàn năm trước, đã chỉ cho chúng ta một con đường khác, một con đường khởi đầu không phải từ việc sửa người, mà từ việc sửa mình. Hôm nay, tôi muốn cùng bạn ngồi lại bên những lời dạy bình dị mà thâm sâu ấy.

Chào bạn,

Người tôi muốn kể là Khổng Tử, một nhà tư tưởng, một người thầy vĩ đại của Trung Hoa cổ đại, sống vào khoảng năm trăm năm trước Công nguyên. Những lời dạy của ông được học trò ghi chép lại trong cuốn sách mang tên Luận Ngữ, và suốt hơn hai ngàn năm qua, tư tưởng của ông đã ảnh hưởng sâu sắc đến cả một vùng văn hóa rộng lớn của phương Đông, trong đó có cả ông cha ta.

Có một lần, học trò của Khổng Tử hỏi ông rằng, thưa thầy, có một chữ nào mà người ta có thể đem theo để thực hành suốt cả đời mình không? Khổng Tử đáp, đại ý, đó là chữ thứ, tức là lòng vị tha, sự bao dung. Rồi ông giảng giải bằng một câu mà tôi xin được nhắc thật chậm: điều gì mình không muốn, thì đừng làm cho người khác.

Bạn hãy ngẫm về câu nói ấy. Nó giản dị đến mức một đứa trẻ cũng hiểu, nhưng lại sâu đến mức cả đời ta học cũng chưa xong. Điều mình không muốn, thì đừng làm cho người khác. Mình không muốn bị nói lời cay nghiệt, vậy thì đừng buông lời cay nghiệt với ai. Mình không muốn bị đối xử lạnh nhạt, vậy thì đừng vô tâm với người bên cạnh. Mình không muốn bị lừa dối, bị coi thường, bị tổn thương, vậy thì đừng gây ra những điều ấy cho người khác. Chỉ cần lấy chính lòng mình ra mà soi, ta đã có một kim chỉ nam để đối xử tử tế với mọi người.

Điều tôi thấy đẹp ở lời dạy này là nó không bắt ta phải làm điều gì đó phi thường. Khổng Tử không bảo ta phải hy sinh tất cả, phải yêu thương cả nhân loại một cách lớn lao. Ông chỉ nhắc ta một điều rất khả thi: hãy bắt đầu bằng việc không gây ra cho người khác những gì chính ta cũng không muốn nhận. Đó là một sự tử tế nằm trong tầm tay của tất cả mọi người, mỗi ngày, trong từng lời ăn tiếng nói.

Khổng Tử còn để lại cho chúng ta một tinh thần lớn, đó là việc tu thân. Trong dòng tư tưởng của ông, mọi điều tốt đẹp của xã hội đều phải bắt đầu từ việc mỗi con người tự rèn giũa chính mình. Người xưa có câu, tu thân rồi mới tề gia, tề gia rồi mới trị quốc. Nghĩa là muốn cho gia đình êm ấm, đất nước an bình, thì trước hết mỗi người phải tự sửa mình cho ngay thẳng, cho tử tế đã. Đây là một lời nhắc rất thấm. Bởi ta thường nóng lòng muốn thay đổi những gì ở bên ngoài, mà quên mất rằng nơi duy nhất ta thật sự có quyền thay đổi, và nên bắt đầu, lại chính là bản thân mình.

Hãy thử hình dung trong một gia đình. Nếu mỗi người đều chăm chăm đòi người khác phải tốt hơn, phải thay đổi trước, thì mâu thuẫn cứ thế kéo dài. Nhưng nếu mỗi người tự hỏi mình trước, mình đã đủ lắng nghe chưa, mình đã đủ dịu dàng chưa, mình đã bớt cái tôi của mình đi chưa, thì không khí cả nhà sẽ khác hẳn. Tu thân không phải là chuyện cao siêu của các bậc hiền nhân. Nó là việc rất đời thường: mỗi ngày cố gắng trở thành một phiên bản tử tế hơn một chút của chính mình.

Khổng Tử cũng rất coi trọng việc học. Ông nói, đại ý, rằng học mà không suy ngẫm thì mờ mịt, còn suy ngẫm mà không học hỏi thì mỏi mệt và lạc lối. Ông là người suốt đời ham học, và không ngại thừa nhận những thiếu sót của mình để tiếp tục hoàn thiện. Tinh thần ấy nhắc ta rằng việc trau dồi bản thân là chuyện của cả một đời, không có điểm dừng, và rằng người khôn ngoan thật sự là người biết mình vẫn còn phải học, còn phải sửa, còn phải lớn lên mỗi ngày.

Tôi nghĩ điều khiến những lời dạy của Khổng Tử sống mãi qua hàng ngàn năm chính là sự gần gũi của chúng. Ông không nói về những điều xa vời trên mây, mà nói về cách ta ăn ở với cha mẹ, với bạn bè, với những người ta gặp mỗi ngày. Ông cho ta thấy rằng một cuộc đời tốt đẹp không được xây bằng những điều to tát, mà bằng vô số những hành xử tử tế nhỏ bé, bắt đầu từ chính mình, lan tỏa ra gia đình, rồi đến cả cộng đồng.

Hôm nay, tôi mời bạn thử mang theo một câu của Khổng Tử như một người bạn đồng hành: điều gì mình không muốn, thì đừng làm cho người khác. Trước mỗi lời nói, mỗi hành động, bạn thử dừng lại một nhịp và tự hỏi: nếu mình ở vị trí của người kia, mình có muốn nhận điều này không? Chỉ một câu hỏi nhỏ ấy thôi, cũng đủ làm cho cách ta sống với nhau dịu dàng và tử tế hơn rất nhiều.