Tình Ca kể chuyện · Bài học từ những người vĩ đại

Marcus Aurelius - Vị hoàng đế dạy ta cách giữ bình an giữa giông bão

Hãy thử tưởng tượng một người có trong tay quyền lực lớn nhất thời đại của mình. Một lời ông nói ra, cả một đế chế phải nghe theo. Vậy mà mỗi đêm, người đàn ông quyền lực ấy lại ngồi xuống, một mình bên ngọn đèn, và viết những dòng nhắc nhở chính mình cách sống cho tử tế, cho điềm tĩnh, cho bớt giận hờn. Ông không viết để cho ai đọc. Ông viết để tự dặn lòng. Và gần hai ngàn năm sau, những dòng riêng tư ấy vẫn đang an ủi hàng triệu con người.

Chào bạn,

Người tôi muốn kể hôm nay là Marcus Aurelius, hoàng đế của đế chế La Mã, trị vì từ năm 161 đến năm 180 sau Công nguyên. Ông được người đời sau gọi là "vị hoàng đế triết gia", một trong những gương mặt tiêu biểu của trường phái Khắc kỷ, hay còn gọi là Stoic.

Triều đại của ông không hề êm ả. Đó là những năm tháng của chiến tranh nơi biên ải, của lũ lụt, của một trận đại dịch quét qua khiến vô số người chết. Trong chính gia đình ông cũng đầy mất mát; nhiều người con của ông qua đời khi còn nhỏ. Một người gánh trên vai cả đế chế giữa ngần ấy biến động, lẽ thường sẽ dễ trở nên cay nghiệt, kiêu căng hay chai sạn. Nhưng Marcus thì chọn một con đường khác. Mỗi tối, ông ngồi viết cho riêng mình những lời tự nhắc, mà về sau được tập hợp lại thành cuốn sách ta quen gọi là "Suy tưởng", hay "Meditations".

Điều khiến tôi trân quý cuốn sách ấy là vì nó không phải một bài giảng. Nó là nhật ký. Là tiếng một con người đang tự vật lộn để sống cho tốt hơn mỗi ngày. Và trong những trang ấy, có những lời mà đến hôm nay vẫn như được viết cho chính bạn và tôi.

Ông viết, đại ý rằng: không phải sự việc làm ta khổ, mà chính cách ta phán xét về sự việc mới làm ta khổ. Hãy dừng lại một chút với câu này. Cùng một cơn mưa, có người thấy ướt át bực mình, có người thấy mát lành dễ chịu. Cùng một lời nói, có người để nó cứa vào lòng cả tuần, có người mỉm cười cho qua. Sự việc thường chỉ là sự việc. Phần lớn nỗi khổ của ta lại đến từ tầng ý nghĩa mà tâm trí ta khoác lên nó. Hiểu được điều này không khiến khó khăn biến mất, nhưng nó trả lại cho ta một quyền lực rất lớn: quyền chọn cách mình phản ứng.

Marcus còn có một hình ảnh tôi rất thích. Ông nói tâm hồn con người sẽ nhuốm màu của chính những ý nghĩ mà nó thường nghĩ. Nếu mỗi ngày ta nuôi trong đầu những suy nghĩ oán trách, ghen tị, sợ hãi, thì dần dần cả tâm hồn ta sẽ mang sắc màu u tối ấy. Còn nếu ta tập gieo vào lòng những ý nghĩ biết ơn, bao dung, điềm tĩnh, thì tâm hồn cũng sẽ sáng dần lên theo. Ta là gì, phần nhiều là do ta thường nghĩ điều gì.

Có một thói quen của ông mà tôi nghĩ ai cũng có thể học. Mỗi sáng thức dậy, ông tự nhủ trước rằng hôm nay mình sẽ gặp những người vô ơn, nóng nảy, ích kỷ, không phải để chán ghét họ, mà để khỏi ngạc nhiên và khỏi đánh mất sự bình thản của mình. Ông nhắc mình rằng họ hành xử như vậy vì họ chưa phân biệt được đâu là tốt đâu là xấu, và rằng ta với họ vốn sinh ra để hợp tác, chứ không phải để thù hằn nhau. Chỉ một lời tự nhắc nhỏ buổi sáng thôi, mà giữ cho cả ngày của ông bớt đi bao nhiêu là sân giận.

Và có lẽ điều thiết thực nhất ông để lại là lời mời ta trở về với hiện tại. Ông viết rằng mỗi người chỉ thật sự sống trong khoảnh khắc hiện tại này mà thôi; quá khứ đã trôi qua, tương lai thì chưa tới. Phần lớn những lo âu của ta là vì tâm trí cứ mãi chạy về sau lưng để tiếc nuối, hoặc lao về phía trước để sợ hãi. Khi ta nhẹ nhàng kéo mình trở lại với việc đang làm, với hơi thở đang thở, với người đang ngồi trước mặt, thì bình an tự nó hiện ra.

Tôi nghĩ đây là điều an ủi nhất khi đọc về Marcus Aurelius. Một người quyền lực đến thế, bận rộn đến thế, gánh nặng đến thế, vậy mà vẫn ngày ngày kiên nhẫn tập sống cho điềm tĩnh và tử tế. Nếu một vị hoàng đế còn phải tự nhắc mình mỗi đêm, thì việc bạn và tôi đôi lúc chông chênh, đôi lúc cáu giận, đôi lúc cần ngồi lại dặn lòng, cũng là điều rất con người và rất đỗi bình thường. Sự bình an không phải là một nơi ta đến rồi ở lại mãi. Nó là điều ta chọn lại mỗi ngày, từng chút một.

Hôm nay, nếu có một điều gì đó đang khiến bạn bồn chồn, bạn thử làm như Marcus xem sao. Tách sự việc ra khỏi câu chuyện mà tâm trí đang thêu dệt quanh nó. Hỏi xem điều gì đang thật sự nằm trong tầm tay mình, và nhẹ nhàng buông phần còn lại. Rồi quay về với khoảnh khắc này.