Tình Ca kể chuyện · Bài học từ những người vĩ đại

Viktor Frankl - Khi không thể đổi hoàn cảnh, hãy đổi cách mình nhìn nó

Có một người đàn ông bị tước đoạt gần như tất cả. Người ta lấy đi gia đình của ông, lấy đi sự nghiệp, lấy đi cả quần áo và mái tóc, và đến cái tên cũng bị thay bằng một con số xăm trên cánh tay. Vậy mà giữa nơi tăm tối nhất mà con người từng tạo ra, ông lại tìm thấy một điều mà không một ai, không một thế lực nào có thể lấy đi được. Hôm nay, tôi muốn kể bạn nghe về điều đó.

Chào bạn,

Người đàn ông ấy tên là Viktor Frankl, một bác sĩ tâm thần người Áo, sinh năm 1905 tại thành Vienna. Khi Thế chiến thứ hai nổ ra, ông bị đưa vào các trại tập trung của Đức Quốc xã, trong đó có Auschwitz, nơi mà chỉ nhắc tên thôi nhiều người đã rùng mình. Vợ ông qua đời trong trại. Cha, mẹ và anh trai ông cũng vậy. Khi được tự do, gần như cả gia đình ông không còn ai.

Nhưng điều khiến tôi xúc động nhất không phải là những gì ông mất, mà là điều ông nhìn thấy giữa cảnh khốn cùng ấy. Là một bác sĩ tâm thần, ngay cả khi đói khát và kiệt sức, Frankl vẫn lặng lẽ quan sát những người xung quanh mình. Và ông nhận ra một điều lạ lùng. Có những người thân thể còn khỏe nhưng lại buông xuôi rất nhanh, gục ngã chỉ sau vài ngày mất hết hy vọng. Lại có những người gầy yếu hơn, đói khổ như nhau, nhưng vẫn sống, vẫn nhường miếng bánh cuối cùng cho người bên cạnh, vẫn an ủi một người lạ đang khóc trong đêm.

Sự khác biệt nằm ở đâu? Frankl viết rằng, những người ấy còn giữ được một thứ trong lòng. Một lý do để sống. Người thì mong ngày gặp lại đứa con đang lưu lạc nơi xa. Người thì ấp ủ một công trình còn dang dở muốn hoàn thành. Chính cái lý do ấy, cái ý nghĩa ấy, đã nâng đỡ họ đi qua những gì tưởng chừng không thể chịu đựng nổi.

Từ trải nghiệm tận cùng đó, Frankl để lại cho chúng ta một câu nói mà tôi xin được nhắc thật chậm: con người có thể bị tước đoạt mọi thứ, chỉ trừ một điều, đó là sự tự do cuối cùng của con người, tự do chọn lấy thái độ của mình trong bất cứ hoàn cảnh nào. Hoàn cảnh, ta không phải lúc nào cũng đổi được. Nhưng cách ta đứng trước hoàn cảnh đó thì luôn luôn là lựa chọn của riêng ta.

Sau chiến tranh, ông viết cuốn sách mỏng mang tên "Đi tìm lẽ sống", kể lại những ngày trong trại và đúc kết thành một hướng đi trong tâm lý trị liệu mà ông gọi là liệu pháp ý nghĩa. Cuốn sách ấy đến nay đã chạm tới hàng triệu trái tim trên khắp thế giới. Thông điệp cốt lõi của nó rất giản dị: điều giữ cho con người đứng vững không phải là sự dễ chịu, mà là một ý nghĩa để sống vì nó.

Frankl chỉ ra rằng ý nghĩa không phải thứ ở đâu xa, mà có thể tìm thấy qua ba con đường rất gần. Thứ nhất là qua điều ta làm, qua công việc, qua những gì ta tạo ra và để lại cho đời. Thứ hai là qua tình yêu thương, qua một người, một mối quan hệ, một khoảnh khắc đẹp mà ta thật sự sống trọn. Và thứ ba, sâu sắc nhất, là qua thái độ ta chọn khi đối diện với nỗi khổ không thể tránh. Bởi ngay cả khi không thay đổi được điều đã xảy đến, ta vẫn có thể thay đổi cách mình mang lấy nó.

Tôi biết, bạn và tôi không sống trong một trại tập trung. Nhưng nếu thành thật, ai trong chúng ta cũng từng có những "nhà tù" của riêng mình. Một căn bệnh ập đến không báo trước. Một mất mát khiến ta hụt hẫng giữa đời. Một thất bại làm ta thấy mình nhỏ bé. Có những cánh cửa ta gõ mãi mà không mở, có những điều ta mong mãi mà không thành. Và trong những lúc ấy, lời của Frankl như một bàn tay đặt nhẹ lên vai: con đừng hỏi cuộc đời đang nợ con điều gì, hãy hỏi cuộc đời đang chờ đợi điều gì ở con.

Câu hỏi ấy đổi chiều mọi thứ. Khi ta thôi đứng ở thế của người bị cuộc đời đối xử bất công, và bước sang thế của người được cuộc đời trao cho một nhiệm vụ, thì ngay cả nỗi đau cũng có một chỗ đứng. Nó không còn là sự trừng phạt vô nghĩa, mà thành nơi để ta trưởng thành, để ta dịu dàng hơn với người khác, để ta hiểu mình sâu hơn một chút.

Tôi không nói điều đó là dễ. Chọn một thái độ bình thản giữa giông bão là việc khó nhất trên đời. Nhưng tôi tin, và Frankl đã chứng minh bằng chính cuộc đời mình, rằng đó là điều có thể. Rằng dù hoàn cảnh có khép lại bao nhiêu cánh cửa, vẫn luôn còn một ô cửa nhỏ mở vào bên trong, nơi ta được quyền chọn cách mình sống tiếp.

Nếu hôm nay bạn đang mang một nỗi nặng nào đó, tôi mong bạn nhớ rằng bạn vẫn còn nguyên cái tự do cuối cùng ấy. Không ai lấy được nó khỏi bạn đâu.