Tình Ca kể chuyện · Thơ Xưa Vương Đọc

Bước Tới Đèo Ngang Bóng Xế Tà: Nỗi Nhớ Nhà Của Bà Huyện Thanh Quan

Bạn có từng đi xa nhà, tới một nơi lạ lúc chiều xuống, rồi tự nhiên thấy lòng chùng lại, nhớ nhà quá chừng không? Cái cảm giác đó có tên riêng trong thơ Việt: nó nằm trong bài Qua Đèo Ngang của Bà Huyện Thanh Quan. Hôm nay mình đọc với bạn bài thơ này.

Bà Huyện Thanh Quan tên thật là Nguyễn Thị Hinh, sinh năm 1805, mất năm 1848, quê ở làng Nghi Tàm, bên Hồ Tây, Hà Nội. Chồng bà làm tri huyện Thanh Quan, nên người ta gọi bà theo chức của chồng. Bà là người học rộng, thơ của bà trang nhã, buồn mà đẹp. Bài Qua Đèo Ngang được kể là bà viết trên đường vào Huế, khi đi ngang Đèo Ngang, con đèo nằm giữa Hà Tĩnh và Quảng Bình.

Mình đọc nguyên văn bài thơ nghen:

Bước tới Đèo Ngang, bóng xế tà,

Cỏ cây chen đá, lá chen hoa.

Lom khom dưới núi, tiều vài chú,

Lác đác bên sông, chợ mấy nhà.

Nhớ nước đau lòng con quốc quốc,

Thương nhà mỏi miệng cái gia gia.

Dừng chân đứng lại, trời, non, nước,

Một mảnh tình riêng, ta với ta.

Câu đầu cho biết giờ giấc: bóng xế tà, tức là chiều tà, mặt trời sắp lặn. Thời điểm dễ làm người ta buồn và nhớ nhất. Cỏ cây chen đá, lá chen hoa: cảnh núi đèo rậm rạp, um tùm, đẹp mà hoang vắng.

Có người, mà ít lắm: lom khom dưới núi, tiều vài chú, chỉ vài chú tiều phu đang cúi người kiếm củi. Lác đác bên sông, chợ mấy nhà, vài mái nhà thưa thớt ở bên sông. Những chữ lom khom, lác đác càng làm cho cảnh thêm vắng.

Hai câu năm và sáu là tiếng chim. Con quốc quốc, tức con chim cuốc, kêu như tiếng nhớ nước. Cái gia gia, tức chim đa đa, kêu như tiếng thương nhà. Bà mượn tiếng chim để nói lòng mình: nhớ quê hương, thương gia đình, nhớ tới đau lòng, thương tới mỏi miệng.

Và hai câu cuối: Dừng chân đứng lại, trời, non, nước, một mảnh tình riêng, ta với ta. Trước mặt là cả trời, cả núi, cả nước bao la. Mà người đứng đó chỉ có một mình, với một mảnh tình riêng. Ta với ta, không có ai để chia sẻ. Thú vị là cụ Nguyễn Khuyến cũng kết bài Bạn đến chơi nhà bằng ba chữ ta với ta, nhưng ở đó là hai người bạn vui vẻ, còn ở đây là một người cô đơn với chính mình.

Mình nghĩ bài thơ này đặc biệt chạm tới những ai đang sống xa quê. Người đi làm ăn xa, người ở nước ngoài, người con gái lấy chồng xa. Chiều xuống, nghe một tiếng chim, thấy một mái nhà lạ, là lòng lại nhớ về nhà.

Nếu bạn đang ở xa, tối nay gọi điện về nhà một chút. Nếu bạn đang ở nhà, gọi cho người thân đang ở xa. Một mảnh tình riêng chia ra cho người thương nghe, sẽ bớt nặng đi nhiều.

Mình đọc lại bài thơ một lần nữa, chậm thôi, để bạn nghe cho thấm: