Tình Ca kể chuyện · Thơ Xưa Vương Đọc

Thân Em Vừa Trắng Lại Vừa Tròn: Chiếc Bánh Trôi Và Tấm Lòng Son Của Hồ Xuân Hương

Bạn có hay ăn bánh trôi vào ngày Tết Hàn thực không? Mấy viên bánh trắng tròn, bên trong có cục đường phèn đỏ. Ai mà ngờ, từ chiếc bánh nhỏ xíu đó, một người phụ nữ Việt Nam hơn hai trăm năm trước đã viết nên bốn câu thơ mà tới giờ ai cũng thuộc. Hôm nay mình đọc với bạn bài Bánh trôi nước của bà Hồ Xuân Hương.

Hồ Xuân Hương sống vào khoảng cuối thế kỷ mười tám, đầu thế kỷ mười chín. Người đời sau gọi bà là Bà Chúa thơ Nôm, vì bà viết thơ bằng chữ Nôm rất tài, giọng thơ vừa duyên dáng vừa sắc sảo, dám nói lên tiếng lòng của người phụ nữ trong một thời mà phụ nữ ít khi được nói. Đời bà nhiều lận đận, chuyện chồng con không được êm ấm.

Mình đọc nguyên văn bài thơ nghen:

Thân em vừa trắng lại vừa tròn,

Bảy nổi ba chìm với nước non.

Rắn nát mặc dầu tay kẻ nặn,

Mà em vẫn giữ tấm lòng son.

Đọc lần đầu, mình thấy bà tả cái bánh trôi rất đúng. Thân em vừa trắng lại vừa tròn: viên bánh làm bằng bột nếp, trắng và tròn. Bảy nổi ba chìm với nước non: khi luộc, bánh chìm xuống rồi nổi lên, nổi là chín. Rắn nát mặc dầu tay kẻ nặn: bánh cứng hay mềm là tùy tay người nặn bột. Mà em vẫn giữ tấm lòng son: dù vậy, bên trong vẫn là cục đường đỏ.

Nhưng đọc lần thứ hai thì thấy chiếc bánh chính là người phụ nữ. Thân em vừa trắng lại vừa tròn là vẻ đẹp. Bảy nổi ba chìm là cuộc đời lênh đênh, lúc lên lúc xuống. Rắn nát mặc dầu tay kẻ nặn là cái số phận phụ thuộc vào người khác, thời xưa người phụ nữ ít được tự quyết đời mình. Và câu cuối như một lời khẳng định đầy tự hào: mà em vẫn giữ tấm lòng son.

Chữ mà ở đầu câu cuối hay lắm. Nó như một cái ngẩng đầu. Đời có xô đẩy cách mấy, ai có nặn ra sao, thì tấm lòng son, tức là tấm lòng thủy chung, trong sạch, vẫn là của em, không ai lấy đi được.

Mình nghĩ bài thơ này không chỉ nói về phụ nữ thời xưa. Ai trong đời cũng có lúc bảy nổi ba chìm, có lúc bị người khác nặn ra theo ý họ. Cái quý là giữ được tấm lòng son của mình, giữ được sự tử tế, sự thật thà, dù hoàn cảnh ra sao.

Lần tới ăn bánh trôi, bạn thử nhớ tới bốn câu thơ này. Rồi nhớ tới mẹ, tới vợ, tới chị em mình, những người đã bảy nổi ba chìm mà vẫn giữ lòng son cho cả nhà.

Mình đọc lại bài thơ một lần nữa, chậm thôi, để bạn nghe cho thấm:

Thân em vừa trắng lại vừa tròn,

Bảy nổi ba chìm với nước non.

Rắn nát mặc dầu tay kẻ nặn,

Mà em vẫn giữ tấm lòng son.

Hơn hai trăm năm trước, từ một viên bánh trôi nhỏ, Bà Chúa thơ Nôm đã để lại một bài thơ về phẩm giá. Mong cho bạn dù đời có nổi chìm thế nào, vẫn giữ được tấm lòng son của mình.