Tình Ca kể chuyện · Triết Lý Nhân Sinh

Ba Người Cùng Đi, Ắt Có Thầy Ta – Học Từ Người Tốt Và Cả Người Chưa Tốt

Ai là thầy của bạn? Nhiều người sẽ nghĩ tới thầy cô hồi đi học, hay một người dẫn dắt mình lúc mới vào nghề. Nhưng nếu nhìn kỹ, mỗi ngày mình học được từ rất nhiều người: bà bán xôi đầu ngõ, anh tài xế xe ôm, đứa cháu nhỏ, cả người làm mình bực mình. Hôm nay mình đọc với bạn một câu rất ngắn của Khổng Tử, nói về cái việc học từ tất cả mọi người.

Khổng Tử sống từ năm 551 tới năm 479 trước Công nguyên, bên Trung Hoa. Ông được người đời sau gọi là người thầy lớn, vì cả đời ông dạy học, mở cửa cho cả con nhà nghèo vào học. Những lời ông nói được học trò ghi lại trong cuốn Luận Ngữ. Câu hôm nay nằm trong thiên Thuật Nhi.

Âm Hán Việt thế này: Tam nhân hành, tất hữu ngã sư yên. Trạch kỳ thiện giả nhi tòng chi, kỳ bất thiện giả nhi cải chi. Mình diễn ý: Ba người cùng đi, ắt có người là thầy của ta. Chọn điều hay của người mà làm theo, thấy điều chưa hay của người thì tự sửa mình.

Điều làm mình ngạc nhiên là người nói câu này chính là Khổng Tử, một người thầy mà ai cũng kính trọng. Vậy mà ông vẫn nói: cứ ba người đi chung, thì có người dạy được ta. Ông không đứng trên cao nhìn xuống. Ông đứng giữa đám đông, mở lòng ra học.

Phần hay nhất của câu nằm ở vế sau. Gặp người tốt thì học theo, cái đó dễ hiểu. Nhưng gặp người chưa tốt, Khổng Tử không bảo mình chê họ, mà bảo mình quay lại xem mình có cái tật đó không, có thì sửa. Như vậy người chưa tốt cũng thành thầy của mình. Thầy dạy mình điều không nên làm.

Mình thích chữ chọn trong câu. Học từ người khác không phải là bắt chước hết. Mình chọn cái hay, để lại cái chưa hay, như người đi chợ chọn rau, lựa từng bó tươi nhất.

Ở một chỗ khác trong Luận Ngữ, Khổng Tử còn nói một ý gần như vậy: thấy người hiền thì nghĩ cách làm cho bằng, thấy người không hiền thì tự xét trong lòng. Hai câu đi với nhau như hai mặt của một đồng xu. Cuộc đời thành ra một lớp học lớn, ai đi ngang qua cũng để lại cho mình một bài.

Mình nghĩ cái thái độ này giúp mình sống nhẹ hơn nhiều. Gặp người khó chịu, thay vì bực, mình nghĩ: à, hôm nay có người dạy mình đừng nói kiểu đó. Gặp người tử tế, thay vì chỉ cảm ơn rồi quên, mình nghĩ: à, mình cũng có thể làm vậy với người khác. Không ai đi qua đời mình mà vô ích.

Người Việt mình cũng có câu: học thầy không tày học bạn. Ý là có những điều học từ người ngang hàng, từ bạn bè, từ những người quanh mình mỗi ngày, còn thấm hơn học trên lớp. Câu của Khổng Tử còn đi xa hơn một chút: không chỉ bạn, mà cả người lạ, cả người làm mình buồn, đều có thể dạy mình. Miễn là lòng mình chịu học.

Thử hình dung một ông chủ tiệm tạp hóa lớn tuổi, có thằng cháu ngoại học lớp tám về chơi. Ông loay hoay mãi không biết nhận tiền chuyển khoản. Thằng cháu chỉ ông từng bước, kiên nhẫn lắm. Ông nói vui: hồi trước ông dạy mẹ con đi xe đạp, giờ con dạy ông cầm điện thoại. Từ đó, cứ có cái gì mới là ông hỏi cháu. Hai ông cháu thân nhau hơn hẳn.

Thử hình dung thêm một chị nhân viên mới, gặp một chị trưởng phòng nói chuyện rất gắt, ai cũng sợ. Chị nhân viên buồn mấy tuần. Rồi chị tự nhủ: mình ghi nhớ cái cảm giác này, sau này lỡ làm trưởng phòng, mình sẽ không nói với ai như vậy. Năm năm sau chị làm trưởng nhóm thật, và nhân viên của chị ai cũng nói chị dễ thương. Người trưởng phòng gắt năm xưa, không ngờ lại là người thầy của chị.

Vậy mình thử ba điều nhỏ nghen.

Điều thứ nhất. Hôm nay để ý một người mình gặp, dù là người lạ, và tìm ra một điều hay ở họ để học theo. Có khi chỉ là cách họ cười chào.

Điều thứ hai. Khi gặp người làm mình khó chịu, thử nói thầm: người này đang dạy mình đừng làm như vậy. Rồi hỏi mình có tật đó không.

Điều thứ ba. Đừng ngại học từ người nhỏ tuổi hơn. Con cháu mình biết nhiều điều mình chưa biết. Hỏi chúng một câu, chúng vui, mình cũng được thêm một điều.

Hơn hai ngàn năm trăm năm trước, một người thầy lớn đã nói rằng ba người cùng đi, ắt có thầy ta. Mong cho bạn hôm nay đi đâu cũng gặp được thầy, và cũng được làm thầy cho ai đó bằng một việc tử tế nhỏ.

Câu trích: Khổng Tử (551 – 479 trước Công nguyên). Luận Ngữ, thiên Thuật Nhi, câu 7.22. Tình Ca diễn ý.