Tình Ca kể chuyện · Triết Lý Nhân Sinh

Chữ Tâm Kia Mới Bằng Ba Chữ Tài – Lời Gửi Lại Của Nguyễn Du

Đời này người ta khen nhau nhiều nhất vì cái gì? Khen giỏi, khen tài, khen làm ra tiền, khen có chức có quyền. Ít khi nghe ai khen: người đó tốt bụng quá. Vậy mà tới cuối đời, cái làm người khác nhớ thương mình lại hiếm khi là cái tài, mà là cái tấm lòng. Hôm nay mình đọc với bạn mấy câu thơ mà người Việt mình thuộc lòng từ đời này qua đời khác, nằm ở cuối một tác phẩm lớn nhất của văn chương Việt Nam.

Tác phẩm đó là Truyện Kiều, của Nguyễn Du, sinh năm 1766, mất năm 1820. Ông là người làng Tiên Điền, Hà Tĩnh, xuất thân trong một gia đình có nhiều người học cao, làm quan. Nhưng thời trẻ ông trải qua nhiều năm lưu lạc, sống nghèo khó, thấy tận mắt bao cảnh đời trôi nổi. Có lẽ vì vậy mà ông viết về nỗi khổ của con người bằng một tấm lòng thương rất sâu.

Truyện Kiều dài ba ngàn hai trăm năm mươi tư câu thơ lục bát, kể đời nàng Thúy Kiều, một người con gái tài sắc vẹn toàn nhưng gặp quá nhiều sóng gió. Khép lại câu chuyện, Nguyễn Du viết mấy câu như lời gửi lại cho người đọc:

Có tài mà cậy chi tài,

Chữ tài liền với chữ tai một vần.

Đã mang lấy nghiệp vào thân,

Cũng đừng trách lẫn trời gần trời xa.

Thiện căn ở tại lòng ta,

Chữ tâm kia mới bằng ba chữ tài.

Câu đầu là một lời nhắc nhẹ: có tài thì cũng đừng ỷ vào tài. Nguyễn Du chơi chữ rất khéo: chữ tài với chữ tai, tức tai họa, chỉ cách nhau một dấu, cùng một vần. Người tài mà kiêu thì dễ chuốc lấy phiền. Người tài mà khiêm tốn thì cái tài mới thành phúc.

Hai câu giữa là lời khuyên đừng chỉ đổ lỗi cho trời, cho số. Có những chuyện ngoài ý mình thật, nhưng phần mình sống ra sao thì vẫn ở trong tay mình.

Và hai câu cuối là câu mà nhiều người nhớ nhất: Thiện căn ở tại lòng ta, chữ tâm kia mới bằng ba chữ tài. Thiện căn là cái gốc lành. Nguyễn Du nói cái gốc lành đó không ở đâu xa, nó nằm trong lòng mình. Và một chữ tâm, tức là tấm lòng tốt, đáng giá bằng ba chữ tài cộng lại.

Mình nghĩ câu thơ này không chê cái tài. Tài là quý, ai cũng nên học, nên giỏi. Chỉ là Nguyễn Du đặt lại thứ tự: tâm trước, tài sau. Người có tài mà không có tâm, cái tài có khi làm hại người. Người có tâm mà tài vừa phải, vẫn làm được bao điều tốt cho đời. Có cả hai thì quý biết mấy.

Có người hỏi, vậy chữ tâm là gì cho cụ thể? Mình nghĩ nó rất đời thường. Là giữ lời hứa. Là thật thà khi buôn bán. Là không nói xấu sau lưng. Là thấy người khó thì giúp một tay dù không ai biết. Là đối xử tử tế với người không đem lại lợi gì cho mình. Những việc đó không cần học cao, ai cũng làm được, mà làm lâu thì thành cái gốc lành Nguyễn Du nói.

Thử hình dung hai người thợ may cùng một xóm. Một người khéo tay nhất vùng, nhưng hay hẹn rồi trễ, nói thách, khách ngại quay lại. Một người tay nghề bình thường, nhưng hẹn đúng ngày, may hư thì sửa lại không lấy tiền, gặp bà cụ nghèo thì bớt giá. Mười năm sau, tiệm người thứ hai lúc nào cũng có khách, người ta giới thiệu nhau tới, vì tin cái lòng của chị.

Thử hình dung thêm một cậu học trò giỏi nhất lớp, thi đâu đậu đó. Có năm cậu thấy bạn cùng bàn học yếu, sắp phải ở lại lớp. Cậu bỏ ra mỗi tối một tiếng kèm bạn học. Cuối năm bạn lên lớp. Hai mươi năm sau, ở đám cưới của cậu, người bạn đó đứng lên kể lại chuyện này, cả hội trường im lặng rồi vỗ tay. Người ta không nhớ cậu từng đứng nhất lớp, người ta nhớ cậu đã giúp bạn.

Vậy mình thử ba điều nhỏ nghen.

Điều thứ nhất. Khi khen con cháu, đừng chỉ khen điểm cao hay làm giỏi. Khen thêm cái lòng: con biết nhường em, con biết hỏi thăm bà. Lời khen nuôi cái gì thì cái đó lớn lên.

Điều thứ hai. Dùng cái tài của mình, dù nhỏ, để giúp một người hôm nay. Biết nấu ăn thì nấu thêm một phần cho người neo đơn. Biết sửa đồ thì sửa giùm hàng xóm.

Điều thứ ba. Khi được khen giỏi, nhớ câu chữ tài liền với chữ tai, để giữ lòng khiêm tốn. Cái tài đi cùng cái tâm thì mới bền.

Hơn hai trăm năm trước, sau hơn ba ngàn câu thơ kể chuyện đời người, Nguyễn Du khép lại bằng một lời nhắn giản dị: chữ tâm kia mới bằng ba chữ tài. Mong cho bạn hôm nay giữ được cái gốc lành ở trong lòng, để cái tài nào của mình cũng nở thành hoa thơm.

Câu trích: Nguyễn Du (1766 – 1820). Truyện Kiều (Đoạn trường tân thanh), những câu kết.