Tình Ca kể chuyện · Triết Lý Nhân Sinh

Đừng Soi Lỗi Người, Hãy Nhìn Lại Mình – Một Câu Kệ Trong Kinh Pháp Cú

Bạn có để ý không, mình nhìn ra lỗi của người khác nhanh lắm. Chồng để giày không đúng chỗ, vợ nói hơi to, con cái về trễ, đồng nghiệp làm chậm, hàng xóm để rác sai giờ. Thấy rõ từng chút một. Còn lỗi của mình thì sao? Hình như phải có ai nói ra mình mới chịu nhìn. Hôm nay mình đọc với bạn một câu kệ rất ngắn trong Kinh Pháp Cú, như một tấm gương đặt ngược lại về phía mình.

Kinh Pháp Cú, tiếng Pali gọi là Dhammapada, là tập kệ ghi lại lời dạy của Đức Phật, được tụng đọc hơn hai ngàn năm nay. Câu kệ hôm nay là câu số năm mươi, nằm trong phẩm Hoa. Nguyên văn bắt đầu bằng mấy chữ: Na paresaṃ vilomāni.

Mình diễn ý: Đừng nhìn lỗi của người, đừng nhìn việc người đã làm hay chưa làm. Hãy nhìn lại chính mình, việc mình đã làm và chưa làm.

Câu kệ nằm trong phẩm Hoa, và những câu xung quanh nói về người hái hoa, về con ong hút mật mà không làm hư sắc hương của bông hoa. Mình thấy hình ảnh đó rất hợp. Con ong đi qua vườn, chỉ lấy chút mật, không phá gì. Người sống tốt đi qua đời người khác cũng vậy, không bới móc, không làm tổn thương.

Câu kệ không bảo mình phải nhắm mắt làm ngơ trước cái sai. Thấy người làm điều có hại thì vẫn có thể nhắc, nhẹ nhàng, đúng lúc. Nhưng câu kệ nhắc mình một điều sâu hơn: phần lớn thời gian mình bỏ ra để soi lỗi người khác là thời gian mình không dùng để sửa mình. Mà mình thì chỉ sửa được mình thôi.

Đức Phật không nói câu này để mình thành người thờ ơ, mà để mình thành người hiểu chuyện. Người hay soi lỗi thường sống trong căng thẳng. Người biết nhìn mình thì sống trong bình an.

Có một lý do nữa khiến câu này quý. Khi mình chăm chăm nhìn lỗi người, lòng mình dễ sinh ra bực bội, so bì, khinh chê. Cái lòng đó làm mình khổ trước tiên. Còn khi mình quay về nhìn mình, lòng mình bắt đầu khiêm tốn hơn, mềm hơn. Thấy mình cũng có lúc sai, tự nhiên dễ thông cảm cho người khác hơn.

Nhìn lại mình cũng không có nghĩa là tự dằn vặt. Câu kệ nói nhìn cả việc mình đã làm và chưa làm. Tức là nhìn cả cái hay lẫn cái chưa hay. Thấy mình đã làm được một việc tốt thì vui, thấy mình còn bỏ dở một việc nên làm thì mai làm tiếp. Nhìn mình như người làm vườn nhìn mảnh vườn của mình: chỗ nào tốt thì giữ, chỗ nào có cỏ thì nhổ, không ai đứng giữa vườn mà khóc vì mấy cọng cỏ.

Ông bà mình cũng có câu: thấy cái rác trong mắt người, mà không thấy cái xà trong mắt mình. Câu này vốn có trong Kinh Thánh, rồi đi vào lời ăn tiếng nói của nhiều người. Hai truyền thống khác nhau mà cùng nói một ý. Có lẽ vì ai sống lâu rồi cũng nhận ra điều đó.

Thử hình dung hai chị em dâu sống chung một nhà. Chị dâu cả ngày để ý em dâu nấu ăn mặn, lau nhà chưa sạch, dạy con chưa nghiêm. Càng để ý càng bực, không khí trong nhà lúc nào cũng căng. Rồi một hôm chị tự hỏi: còn mình thì sao, mình có hay nói nặng không, có giúp em lúc em mệt không? Chị bắt đầu bớt nhắc lỗi, thêm một câu cảm ơn mỗi bữa cơm. Vài tháng sau, em dâu tự nấu nhạt hơn, vì thấy chị ăn ngon miệng.

Thử hình dung thêm một anh trưởng nhóm ở công ty, hay họp để chỉ ra lỗi của từng người. Nhóm làm việc ngày càng uể oải. Có lần anh thử mở đầu buổi họp bằng câu: tuần này tôi sai ở chỗ này, tôi sẽ sửa thế này. Cả phòng im lặng một lúc, rồi từng người tự nói ra chỗ mình làm chưa tốt. Buổi họp đó là buổi họp nhẹ nhàng nhất mà lại hiệu quả nhất.

Vậy mình thử ba điều nhỏ nghen.

Điều thứ nhất. Mỗi lần định chê ai một câu, dừng lại một nhịp, hỏi mình: chuyện này mình có từng làm không? Thường là có.

Điều thứ hai. Cuối ngày, thay vì kể lại người khác làm sai gì, thử kể với mình một việc mình đã làm tốt, và một việc mình chưa làm mà nên làm.

Điều thứ ba. Khi thật sự cần nhắc ai, nói về việc chứ đừng nói về người, nói riêng chứ đừng nói trước đông người, và nói lúc lòng mình đã yên.

Hơn hai ngàn năm trước, một câu kệ ngắn đã nhắc người ta xoay tấm gương về phía mình. Mong cho bạn hôm nay đi qua đời người khác nhẹ nhàng như con ong qua vườn hoa, chỉ lấy chút mật ngọt, không làm hư một cánh hoa nào.

Câu trích: Kinh Pháp Cú (Dhammapada). Kinh Pháp Cú, phẩm Hoa, câu 50. Dịch từ tiếng Pali, Tình Ca diễn ý.