Tình Ca kể chuyện · Triết Lý Nhân Sinh

Điều Mình Không Muốn, Đừng Làm Cho Người – Một Chữ Theo Suốt Đời

Nếu có ai hỏi bạn: cả đời người, chỉ được giữ một nguyên tắc để sống thôi, bạn sẽ chọn điều gì? Câu hỏi khó lắm phải không. Hơn hai ngàn năm trăm năm trước, có một người học trò đã hỏi thầy mình đúng câu đó. Và người thầy trả lời bằng một chữ, một câu, mà tới hôm nay người ta vẫn gọi là quy tắc vàng của cách sống với nhau.

Người thầy đó là Khổng Tử, sống từ năm 551 tới năm 479 trước Công nguyên. Người học trò là Tử Cống, một người thông minh, giỏi ăn nói, buôn bán giỏi. Cuộc trò chuyện của hai thầy trò được ghi lại trong cuốn Luận Ngữ, thiên Vệ Linh Công.

Tử Cống hỏi: Có một chữ nào mà có thể làm theo suốt đời không? Khổng Tử đáp, âm Hán Việt là: Kỳ thứ hồ! Kỷ sở bất dục, vật thi ư nhân. Mình diễn ý: Có lẽ là chữ Thứ! Điều gì mình không muốn, thì đừng làm cho người khác.

Chữ Thứ ở đây khó dịch cho gọn. Nó gần với lòng tha thứ, lòng thông cảm, lòng biết đặt mình vào chỗ người khác. Khổng Tử không đưa ra một luật lệ dài dòng, ông chỉ đưa ra một cái thước rất gần: lấy chính lòng mình mà đo. Mình không thích bị nói nặng, thì đừng nói nặng với người. Mình không thích bị coi thường, thì đừng coi thường ai.

Cái hay của câu này là ai cũng làm được, không cần học cao. Một em bé cũng hiểu: mình không thích bị giành đồ chơi, thì đừng giành đồ chơi của bạn. Một người già cũng hiểu: mình không thích bị con cháu bỏ quên, thì đừng quên gọi điện hỏi thăm bạn già. Cái thước đó lúc nào cũng nằm sẵn trong lòng mỗi người.

Điều thú vị là ý này không chỉ có ở Khổng Tử. Nhiều nền văn hóa khác nhau, nhiều tôn giáo khác nhau, đều có một câu tương tự. Như trong Kinh Thánh có lời dạy: hãy làm cho người khác điều mình muốn người khác làm cho mình. Con người ở khắp nơi, sống cách nhau rất xa, mà cùng tìm ra một điều giống nhau. Có lẽ vì đó là điều đúng nhất của lòng người.

Mình cũng để ý: Khổng Tử nói Kỳ thứ hồ, có lẽ là chữ Thứ. Ông không nói chắc nịch, mà nói nhẹ nhàng như đang nghĩ cùng học trò. Một người thầy lớn mà vẫn khiêm tốn. Có khi chính cái giọng đó cũng là một bài học: dạy người bằng sự thông cảm, chứ không bằng sự áp đặt.

Ở một chỗ khác trong Luận Ngữ, Khổng Tử còn nói một ý gần như vậy theo chiều ngược lại: mình muốn đứng vững thì giúp người khác đứng vững, mình muốn thành đạt thì giúp người khác thành đạt. Hai câu đi với nhau như hai bàn tay. Một bàn tay giữ mình đừng làm điều người không muốn. Một bàn tay đưa ra làm điều người cần.

Mình nghĩ trong gia đình, chữ Thứ quý nhất. Ở chung một nhà, ngày nào cũng có chuyện va chạm nhỏ: chuyện rửa chén, chuyện tắt đèn, chuyện con cái học hành. Nếu ai cũng chỉ nghĩ cho mình thì nhà lúc nào cũng nóng. Còn nếu mỗi người chịu nghĩ một chút: lúc mình mệt mình mong được đối xử thế nào, thì tự nhiên lời nói dịu đi, việc nhà nhẹ đi.

Thử hình dung một cô gái mới về làm dâu. Hồi ở nhà mẹ ruột, cô rất ghét bị so sánh với con nhà người ta. Về nhà chồng, có lần cô suýt buột miệng so sánh đứa em chồng với người khác. Cô dừng lại, nhớ cái cảm giác của mình ngày xưa. Từ đó cô không bao giờ so sánh ai trong nhà. Em chồng thương cô như chị ruột.

Thử hình dung thêm một anh chủ quán ăn nhỏ. Hồi trẻ anh đi làm thuê, có lần bị chủ quán la mắng trước mặt khách, xấu hổ mấy ngày. Bây giờ làm chủ, mỗi khi nhân viên làm sai, anh gọi vào bếp nói riêng, nhẹ nhàng chỉ lại. Quán anh nhân viên ít ai bỏ đi, làm năm này qua năm khác.

Vậy mình thử ba điều nhỏ nghen.

Điều thứ nhất. Trước khi nói một câu khó nghe, hỏi mình: nếu người khác nói câu này với mình, mình thấy sao? Nếu mình không thích, thì đổi cách nói.

Điều thứ hai. Nhớ lại một điều người khác từng làm khiến mình buồn. Rồi hứa với lòng: mình sẽ không làm điều đó với ai.

Điều thứ ba. Làm ngược lại một chút: điều mình mong người khác làm cho mình, như một lời hỏi thăm, một lời cảm ơn, thì hôm nay mình làm cho một người trước.

Hơn hai ngàn năm trăm năm trước, khi được hỏi điều gì có thể theo suốt đời, Khổng Tử chỉ chọn một chữ. Mong cho bạn hôm nay mang theo chữ Thứ đó trong lòng, để đi đâu cũng có người thương mình như mình thương họ.

Câu trích: Khổng Tử (551 – 479 trước Công nguyên). Luận Ngữ, thiên Vệ Linh Công, câu 15.24. Tình Ca diễn ý.