Tình Ca kể chuyện · Triết Lý Nhân Sinh

Thịnh Suy Như Sương Đầu Ngọn Cỏ – Bài Kệ Của Thiền Sư Vạn Hạnh

Có những lúc đời mình đang lên, làm ăn thuận lợi, con cái ngoan, ai cũng khen. Rồi có lúc đời mình đi xuống, buôn bán lỗ, sức khỏe yếu, người quen thưa dần. Lúc lên thì mình sợ mất, lúc xuống thì mình sợ không lên lại được. Hình như lúc nào cũng có một nỗi sợ. Hôm nay mình đọc với bạn một bài thơ rất ngắn của một vị thiền sư người Việt, viết cách đây hơn một ngàn năm, nói về chuyện lên xuống đó.

Vị thiền sư đó là Vạn Hạnh, mất năm 1018, sống vào khoảng thời Tiền Lê và đầu thời Lý. Ông học rộng, tu thiền, được người đương thời rất kính trọng. Sử sách còn ghi ông là thầy dạy của vua Lý Thái Tổ lúc nhỏ. Khi biết mình sắp ra đi, ông đọc cho các học trò một bài kệ bốn câu, gọi là Thị đệ tử, nghĩa là bảo các đệ tử. Bài kệ được chép lại trong Thiền uyển tập anh, cuốn sách xưa ghi chuyện các thiền sư Việt Nam.

Âm Hán Việt bài kệ thế này:

Thân như điện ảnh hữu hoàn vô,

Vạn mộc xuân vinh thu hựu khô.

Nhậm vận thịnh suy vô bố úy,

Thịnh suy như lộ thảo đầu phô.

Mình diễn ý: Thân người như tia chớp, có rồi lại không. Cây cối mùa xuân tươi tốt, mùa thu lại khô héo. Mặc cho vận đời thịnh hay suy, đừng sợ hãi. Thịnh suy cũng như giọt sương đọng trên đầu ngọn cỏ.

Câu đầu tiên nói về thân người, ví như tia chớp. Chớp lóe lên một cái rồi tắt. Đời người dù dài tới tám chín mươi năm, đặt cạnh trời đất thì cũng ngắn như vậy. Nghe thì buồn, nhưng vị thiền sư không nói để mình buồn. Ông nói để mình biết quý cái đang có, và đừng ôm chặt quá những gì rồi cũng sẽ qua.

Câu thứ hai là hình ảnh cây cối bốn mùa. Mùa xuân cây ra lá non, mùa thu lá vàng rụng. Không có cây nào xanh mãi, cũng không có cây nào khô mãi. Rụng rồi lại nảy. Đời người cũng vậy, có mùa thịnh, có mùa suy. Đó là lẽ tự nhiên, không phải là bất công.

Hai câu cuối là lời dặn quý nhất: mặc cho thịnh suy, đừng sợ hãi. Vì thịnh suy cũng như giọt sương trên đầu ngọn cỏ. Sáng sớm, giọt sương long lanh đẹp lắm. Nắng lên một chút là tan. Lúc đang thịnh, đừng tưởng nó còn mãi mà kiêu. Lúc đang suy, đừng tưởng nó còn mãi mà sợ. Cả hai đều như sương, đều sẽ qua.

Mình nghĩ cái hay của chữ vô bố úy, không sợ hãi, là nó cho mình được sống thoải mái ngay giữa lúc đời lên xuống. Người không sợ mất thì lúc có biết chia sẻ. Người không sợ suy thì lúc khó vẫn bình tĩnh mà làm lại từ đầu.

Có người hỏi, vậy không sợ hãi có phải là liều lĩnh, mặc kệ không? Mình nghĩ là không. Người nông dân không sợ mùa khô vì họ biết tích nước, biết trồng cây chịu hạn. Không sợ hãi là đã chuẩn bị phần mình, rồi bình thản đón cái tới. Vị thiền sư không bảo học trò buông xuôi, ông chỉ dặn đừng để nỗi sợ làm chủ lòng mình.

Thử hình dung một ông chủ tiệm vải ở chợ, có thời buôn bán rất phát đạt. Rồi chợ vắng dần, người ta mua online, tiệm ế. Mấy tháng đầu ông mất ngủ, cáu gắt với cả nhà. Rồi một hôm ông ngồi nghĩ lại: hồi xưa mình bắt đầu cũng từ một sạp nhỏ. Ông thu gọn tiệm, nhờ đứa con trai chỉ cách bán hàng trên mạng. Không giàu như xưa, nhưng ông nói lòng nhẹ hơn hồi còn đông khách, vì giờ ông không còn sợ mất nữa.

Thử hình dung thêm một bà cụ tám mươi tuổi, hồi trẻ là cô giáo giỏi, ai cũng nể. Về già, mắt kém, chân chậm, ít ai tới thăm. Có lúc bà buồn, nghĩ mình không còn giá trị gì. Rồi bà nhớ lại những năm đứng lớp, những đứa học trò giờ đã thành ông bà. Bà nói: thời của tôi như giọt sương buổi sáng, đẹp rồi tan, nhưng nó đã từng long lanh. Vậy là đủ.

Vậy mình thử ba điều nhỏ nghen.

Điều thứ nhất. Lúc mọi chuyện đang thuận, nhắc mình một câu: cái này như sương. Để biết ơn nó, biết chia sẻ nó, mà không kiêu.

Điều thứ hai. Lúc mọi chuyện đang khó, cũng nhắc mình đúng câu đó: cái này như sương. Nắng lên rồi nó sẽ tan. Mình làm phần của mình, rồi chờ.

Điều thứ ba. Sáng mai, nếu có dịp, ra vườn hay ra công viên nhìn những giọt sương trên lá cỏ. Nhìn cho kỹ, rồi nhớ bài kệ của vị thiền sư xưa.

Hơn một ngàn năm trước, một vị thiền sư người Việt đã để lại cho học trò không phải tài sản, mà là một lời dặn: đừng sợ thịnh suy. Mong cho bạn hôm nay, dù đời đang lên hay đang xuống, lòng vẫn bình thản như ngọn cỏ đón sương sớm.

Câu trích: Thiền sư Vạn Hạnh (? – 1018). Bài kệ "Thị đệ tử" (Bảo các đệ tử), chép trong Thiền uyển tập anh. Tình Ca diễn ý.