Tình Ca kể chuyện · Triết Lý Nhân Sinh
Mỗi Tối Hỏi Mình Một Câu – Lời Socrates Trước Tòa Án Athens
Có bao giờ bạn nằm xuống buổi tối, nhìn lên trần nhà, rồi tự hỏi: hôm nay mình sống ra sao? Hay là mình chạy từ sáng tới tối, ăn, làm, ngủ, rồi một năm trôi qua mà chưa lần nào dừng lại hỏi mình một câu? Hôm nay mình kể cho bạn nghe về một ông già ở thành Athens, hơn hai ngàn bốn trăm năm trước, cả đời chỉ làm một việc: hỏi.
Ông tên là Socrates, sống ở Athens, bên Hy Lạp, khoảng từ năm 470 tới năm 399 trước Công nguyên. Ông không giàu, không làm quan, ăn mặc xuề xòa, đi chân đất ngoài chợ. Ông cũng không viết cuốn sách nào. Những gì người đời sau biết về ông phần lớn là nhờ học trò của ông là Plato ghi lại.
Việc ông làm mỗi ngày là đi ra chợ, gặp ai cũng hỏi: anh nghĩ thế nào là sống tốt? Thế nào là can đảm? Thế nào là công bằng? Người ta trả lời, ông lại hỏi tiếp, hỏi tới khi người ta nhận ra mình chưa thật sự hiểu điều mình tưởng là hiểu. Có người thích ông, có người bực ông lắm.
Tới năm ông khoảng bảy mươi tuổi, có người đem ông ra tòa. Trong bài nói trước tòa, mà Plato ghi lại trong cuốn Lời Biện Hộ, Socrates nói một câu mà hơn hai ngàn năm sau người ta vẫn nhắc. Mình diễn ý: Một đời sống không tự xét lại thì không đáng để con người sống.
Câu nói nghe thì nặng, nhưng mình hiểu nó rất giản dị. Ông không bảo ai cũng phải thành triết gia. Ông chỉ muốn nói: con người khác cây cỏ ở chỗ biết dừng lại nhìn chính mình. Sống mà không bao giờ hỏi mình đang sống vì điều gì, thì cũng giống như đi đường mà không bao giờ nhìn bản đồ. Đi mãi, đi xa, mà không biết mình đang ở đâu.
Socrates còn có một thói quen đáng quý: ông luôn nói rằng mình không biết gì nhiều. Người ta kể, khi có người bảo ông là người khôn ngoan nhất Athens, ông ngạc nhiên lắm, rồi đi hỏi khắp nơi để tìm người khôn hơn mình. Cuối cùng ông nghĩ: có lẽ cái khác của mình chỉ là mình biết rằng mình chưa biết. Còn nhiều người khác thì tưởng mình đã biết rồi.
Mình nghĩ cái khiêm tốn đó là chìa khóa của việc tự xét. Người nghĩ mình luôn đúng thì chẳng bao giờ cần hỏi lại mình. Còn người biết mình có thể sai, mới chịu ngồi lại buổi tối mà nghĩ: hôm nay mình nói câu đó với vợ có nặng quá không? Mình làm việc đó có thật lòng không?
Tự xét cũng không có nghĩa là tự trách. Có người nghe tới chuyện xét lại mình là nghĩ ngay tới chuyện ngồi kể tội mình, rồi buồn bã, mất ngủ. Socrates không dạy vậy. Tự xét là nhìn mình cho rõ, như soi gương buổi sáng: thấy tóc rối thì chải lại, thấy áo nhăn thì vuốt lại. Không ai đứng trước gương mà khóc vì tóc rối. Mình nhìn, mình sửa, rồi mình đi tiếp.
Thử hình dung một ông bố hơn năm mươi tuổi, bận rộn cả đời lo cho gia đình. Một tối, ông ngồi nghĩ lại một tuần qua và nhận ra: cả tuần ông chưa hỏi đứa con gái út một câu nào về chuyện ở trường, ngoài câu học hành sao rồi. Sáng hôm sau, ông chở con đi học, hỏi con thích nhất môn gì, chơi thân với ai. Đứa nhỏ kể suốt đường. Chỉ một câu hỏi tối hôm trước đã đổi cả buổi sáng hôm sau.
Thử hình dung thêm một chị bán hàng online, ngày nào cũng chạy đơn tới khuya. Có một hôm chị quyết định mỗi tối dành năm phút ghi vào cuốn sổ nhỏ ba dòng: hôm nay vui vì điều gì, hôm nay mình làm chưa tốt điều gì, ngày mai mình muốn làm khác điều gì. Sau ba tháng, chị đọc lại cuốn sổ và bất ngờ: những lần cãi nhau với khách đều rơi vào ngày chị thiếu ngủ. Chị bắt đầu đi ngủ sớm hơn. Cãi nhau ít hẳn.
Vậy mình thử ba điều nhỏ nghen.
Điều thứ nhất. Mỗi tối trước khi ngủ, hỏi mình một câu thôi: hôm nay có điều gì mình muốn làm lại cho tốt hơn? Không cần trả lời dài, chỉ cần thật lòng.
Điều thứ hai. Khi tranh cãi với ai, thử nói một câu: có thể tôi sai. Câu đó không làm mình thua, mà mở ra một cánh cửa để hai người cùng nghĩ lại.
Điều thứ ba. Mỗi tuần một lần, hỏi lại mình câu lớn hơn: mình đang dành thời gian cho những điều mình thật sự quý chưa? Nếu chưa, tuần sau đổi một chút.
Hơn hai ngàn bốn trăm năm trước, một ông già chân đất ở Athens đã để lại cho mình một thói quen rất nhỏ mà rất quý: dừng lại và hỏi mình. Mong cho bạn đêm nay có năm phút yên lặng để hỏi lòng mình một câu.
Câu trích: Socrates (khoảng 470 – 399 trước Công nguyên), qua lời Plato ghi lại. Plato, Lời Biện Hộ (Apology), đoạn 38a. Dịch từ tiếng Hy Lạp, Tình Ca diễn ý.