Tình Ca kể chuyện · Triết Lý Nhân Sinh

Đêm Qua Sân Trước Một Nhành Mai – Bài Kệ Của Thiền Sư Mãn Giác

Bạn có khi nào soi gương, thấy thêm một sợi tóc bạc, rồi chợt buồn không? Hay nhìn lại tấm hình ngày xưa, thấy mình trẻ quá, rồi nghĩ thời đẹp nhất đã qua rồi. Hôm nay mình đọc với bạn một bài thơ rất ngắn của một vị thiền sư người Việt, viết cách đây hơn chín trăm năm, nói về đúng nỗi buồn đó, và về một nhành mai.

Vị thiền sư là Mãn Giác, sinh năm 1052, mất năm 1096, sống vào thời nhà Lý. Ông vừa học rộng vừa tu thiền, được nhiều người kính trọng. Khi ông lâm bệnh nặng, biết mình sắp ra đi, ông gọi học trò lại và đọc một bài kệ. Bài kệ được đặt tên là Cáo tật thị chúng, nghĩa là có bệnh, bảo mọi người. Bài này được chép lại trong Thiền uyển tập anh, một cuốn sách xưa ghi chuyện các thiền sư Việt Nam.

Bài kệ viết bằng chữ Hán, chỉ có sáu câu. Âm Hán Việt thế này:

Xuân khứ bách hoa lạc,

Xuân đáo bách hoa khai.

Sự trục nhãn tiền quá,

Lão tòng đầu thượng lai.

Mạc vị xuân tàn hoa lạc tận,

Đình tiền tạc dạ nhất chi mai.

Mình diễn ý: Xuân đi thì trăm hoa rụng. Xuân tới thì trăm hoa nở. Việc đời cứ trôi qua trước mắt, tuổi già cứ đến trên đầu. Đừng tưởng xuân hết thì hoa rụng hết. Đêm qua, trước sân, vừa nở một nhành mai.

Bốn câu đầu nói về cái lẽ tự nhiên mà ai cũng thấy. Hoa có lúc nở, có lúc rụng. Việc đời tới rồi đi. Tóc xanh rồi bạc. Không ai giữ được mùa xuân ở lại mãi. Câu lão tòng đầu thượng lai, tuổi già đến từ trên đầu, nghe vừa thật vừa dí dỏm: cái già nó tới trên mái tóc mình trước tiên, nhìn là thấy.

Nhưng hai câu cuối mới là chỗ làm người ta nhớ bài kệ này suốt chín trăm năm. Ngay khi tưởng mọi thứ đã tàn, thì ông chỉ cho học trò thấy: kìa, đêm qua trước sân vừa nở một nhành mai. Một vị thầy đang nằm bệnh, sắp ra đi, mà lời cuối cùng để lại không phải là than thở, mà là chỉ cho người ở lại thấy một nhành hoa vừa nở.

Mình nghĩ nhành mai đó có thể hiểu nhiều cách. Có người hiểu đó là sự sống không bao giờ dứt, cái này tàn thì cái kia nở. Có người hiểu đó là cái tâm bình an bên trong, không theo tuổi tác mà già đi. Có người hiểu đơn giản là: dù ở tuổi nào, hoàn cảnh nào, vẫn luôn có một điều đẹp đang nở ở đâu đó, nếu mình chịu nhìn.

Với người lớn tuổi, bài kệ này giống một lời an ủi rất hiền. Tuổi già tới là chuyện tự nhiên, không cần sợ, không cần giấu. Nhưng cũng đừng vì tóc bạc mà nghĩ đời mình đã hết mùa xuân. Một người bà dạy cháu đọc chữ, một ông cụ trồng thêm cây trong vườn, một người lớn tuổi bắt đầu học vẽ, học hát, đó đều là những nhành mai nở trong mùa đông.

Thử hình dung một bà cụ bảy mươi lăm tuổi, chồng mất đã mấy năm, con cái đi làm xa. Bà nghĩ đời mình chỉ còn chờ ngày. Rồi một hôm cô hàng xóm nhờ bà trông giùm đứa con nhỏ buổi chiều. Bà dạy nó hát mấy câu ru ngày xưa, dạy nó gấp con chim bằng giấy. Đứa nhỏ quấn bà như bà nội. Bà nói với con gái qua điện thoại: má tưởng hết mùa rồi, ai dè còn một nhành mai.

Thử hình dung thêm một người đàn ông năm mươi tuổi, mất việc giữa chừng, thấy mình già, thấy mình hết thời. Một năm sau, ông học làm bánh, mở một quầy nhỏ trước nhà. Không giàu, nhưng sáng nào cũng có người quen ghé mua, khen bánh ngon. Ông nói, cái tuổi năm mươi của tôi hóa ra không phải mùa thu, mà là một đêm có hoa nở.

Vậy mình thử ba điều nhỏ nghen.

Điều thứ nhất. Khi soi gương thấy tóc bạc, thử mỉm cười và nói nhỏ: lão tòng đầu thượng lai, già tới rồi đó, chào nghen. Nhận nó như nhận một người khách quen.

Điều thứ hai. Mỗi tuần tìm cho mình một nhành mai: một điều mới để học, một người mới để giúp, một cái cây mới để trồng. Nhỏ thôi, nhưng là của mùa xuân.

Điều thứ ba. Khi thấy một người thân đang buồn vì tuổi tác hay vì mất mát, hãy làm người chỉ cho họ thấy nhành mai, giống như vị thiền sư năm xưa đã làm cho học trò mình.

Hơn chín trăm năm trước, một vị thiền sư nằm bệnh đã để lại cho người Việt mình không phải lời than, mà là một nhành hoa. Mong cho bạn hôm nay, dù đang ở mùa nào của đời, vẫn thấy được một nhành mai trước sân.

Câu trích: Thiền sư Mãn Giác (1052–1096). Bài kệ "Cáo tật thị chúng" (Có bệnh, bảo mọi người), chép trong Thiền uyển tập anh. Tình Ca diễn ý.