Tình Ca kể chuyện · Triết Lý Nhân Sinh

Ta Dại Ta Tìm Nơi Vắng Vẻ – Chữ Nhàn Của Nguyễn Bỉnh Khiêm

Có những ngày mình chạy từ sáng tới tối, điện thoại reo không ngớt, việc này chưa xong việc kia đã tới, tới khuya nằm xuống mới nhận ra cả ngày chưa ngồi yên được mười phút. Bạn có thấy vậy không? Hôm nay mình đọc với bạn một bài thơ của người Việt mình, viết cách đây gần năm trăm năm, nói về một chữ mà người thời nay rất thiếu: chữ nhàn.

Người viết bài thơ là Nguyễn Bỉnh Khiêm, sinh năm 1491, mất năm 1585, sống tới chín mươi bốn tuổi. Ông đỗ Trạng nguyên, người đời quen gọi là Trạng Trình. Ông làm quan một thời gian, rồi xin về quê ở Hải Phòng bây giờ, dựng một cái am nhỏ tên Bạch Vân, nghĩa là mây trắng, mở trường dạy học. Học trò của ông về sau có nhiều người nổi tiếng. Những năm sống ở quê, ông viết nhiều bài thơ bằng chữ Nôm, và bài Nhàn là bài được người ta thuộc nhiều nhất.

Mình đọc mấy câu đầu nghen:

Một mai, một cuốc, một cần câu,

Thơ thẩn dầu ai vui thú nào.

Ta dại, ta tìm nơi vắng vẻ,

Người khôn, người đến chốn lao xao.

Thu ăn măng trúc, đông ăn giá,

Xuân tắm hồ sen, hạ tắm ao.

Và câu kết của bài thơ:

Nhìn xem phú quý tựa chiêm bao.

Câu đầu tiên đếm đồ đạc của ông, chỉ có ba món: một cái mai để xới đất, một cái cuốc, một cần câu. Không có vàng bạc, không có ngựa xe. Vậy mà cái giọng thơ nghe không có chút gì nghèo khổ, mà lại thong thả, như một người vừa đi làm vườn về, ngồi nghỉ dưới gốc cây.

Rồi tới hai câu mà ai đi học cũng nhớ: Ta dại, ta tìm nơi vắng vẻ. Người khôn, người đến chốn lao xao. Nghe qua tưởng ông tự nhận mình dại thật. Nhưng đọc kỹ mới thấy ông cười nhẹ một cái. Cái người đời gọi là khôn, là chen vào chỗ đông người, giành phần hơn, thì ông không cần. Cái người đời gọi là dại, là về chỗ vắng, sống chậm, thì ông chọn. Ông không chê ai, cũng không khuyên ai phải giống mình. Ông chỉ nói: ai vui thú nào thì vui thú đó, còn tôi vui với cái này.

Hai câu tiếp theo đẹp như một tấm lịch bốn mùa của làng quê. Mùa thu ăn măng trúc, mùa đông ăn giá. Mùa xuân tắm hồ sen, mùa hè tắm ao. Mùa nào thức nấy, có gì ăn nấy, không mong món ngoài mùa. Ông sống thuận theo trời đất, giống như cái cây trong vườn: tới mùa thì ra lá, tới mùa thì rụng lá, không vội, không cưỡng.

Còn câu cuối: Nhìn xem phú quý tựa chiêm bao. Chiêm bao là giấc mơ. Giàu sang danh vọng, nhìn cho kỹ, cũng giống một giấc mơ, có đó rồi tan. Ông nói câu này lúc tuổi đã cao, đã từng làm quan, đã từng được trọng vọng, nên lời nói có sức nặng. Người chưa từng có mà nói phú quý là chiêm bao thì dễ. Người đã có rồi buông được, mới đáng để mình nghe.

Có điều cần nói cho rõ: chữ nhàn của Nguyễn Bỉnh Khiêm không phải là lười. Ông vẫn cuốc đất, vẫn câu cá, vẫn dạy học trò mỗi ngày. Nhàn ở đây là cái lòng không bị kéo đi bởi ganh đua, không bị đè nặng bởi ham muốn. Tay vẫn làm, mà lòng thì thong thả.

Thử hình dung một ông chú về hưu, mấy năm đầu cứ thấy mình vô dụng, sáng nào cũng đọc tin tức cả buổi rồi bực bội. Rồi một hôm ông trồng mấy chậu rau trên sân thượng. Sáng tưới, chiều nhổ cỏ, tháng sau có rổ rau muống đầu tiên đem xuống cho cả nhà ăn. Ông nói với vợ: giờ tui mới hiểu cái câu một mai một cuốc. Đồ đạc chẳng có gì, mà lòng thì đủ.

Thử hình dung thêm một chị nhân viên văn phòng ở thành phố. Không thể bỏ việc về quê, nhưng chị chọn cho mình một góc nhàn mỗi ngày: sáng chủ nhật tắt điện thoại hai tiếng, đi chợ, nấu một nồi canh theo mùa. Mùa này rau gì thì nấu rau đó. Chị bảo, ngồi ăn bát canh rau ngót nóng, tự nhiên thấy mấy chuyện ganh đua ở công ty nhỏ lại.

Vậy mình thử ba điều nhỏ nghen.

Điều thứ nhất. Đếm thử đồ đạc mà mình thật sự cần để vui một ngày. Có khi chỉ là một ấm trà, một quyển sách, một người để nói chuyện. Ít hơn mình tưởng nhiều.

Điều thứ hai. Ăn theo mùa. Đi chợ, hỏi người bán mùa này có gì ngon, rồi nấu món đó. Sống thuận theo mùa là một cách nhàn rất dễ làm.

Điều thứ ba. Mỗi ngày dành cho mình một nơi vắng vẻ nhỏ, dù chỉ là mười lăm phút ngồi ở ban công, không điện thoại, không tin tức. Ở đó, mình là người dại, mà dại một cách bình yên.

Gần năm trăm năm trước, một ông Trạng già ngồi trong am mây trắng, để lại cho người Việt mình một chữ nhàn. Mong cho bạn hôm nay, giữa chốn lao xao, vẫn tìm được một chỗ vắng vẻ nhỏ trong lòng.

Câu trích: Nguyễn Bỉnh Khiêm (1491–1585). Bài thơ Nôm "Nhàn", Bạch Vân quốc ngữ thi tập.