Tình Ca kể chuyện · Triết Lý Nhân Sinh

Tâm Dẫn Đầu, Khổ Vui Theo Như Bóng Theo Hình – Hai Câu Mở Đầu Kinh Pháp Cú

Bạn có để ý, cùng một ngày mưa, có người thấy buồn, có người thấy vui không? Cùng một câu nói của người khác, có người nghe xong giận cả tuần, có người nghe xong cười cho qua. Chuyện thì giống nhau, mà lòng người mỗi người mỗi khác. Hôm nay mình đọc với bạn hai câu kệ đứng ở ngay trang đầu của một cuốn kinh rất xưa, nói đúng về điều đó.

Cuốn kinh đó là Kinh Pháp Cú, tiếng Pali gọi là Dhammapada, gồm bốn trăm hai mươi ba câu kệ ghi lại lời Đức Phật dạy, được người ta đọc tụng hơn hai ngàn năm nay. Hai câu đầu tiên đi thành một cặp, giống như hai mặt của một đồng xu.

Câu thứ nhất nói, đại ý: Tâm dẫn đầu mọi việc, tâm làm chủ, tâm tạo ra. Nếu nói hay làm với tâm ô nhiễm, thì khổ đau theo mình như bánh xe lăn theo chân con bò kéo xe.

Câu thứ hai, nguyên văn tiếng Pali bắt đầu bằng mấy chữ: Manopubbaṅgamā dhammā. Mình diễn ý: Tâm dẫn đầu mọi việc, tâm làm chủ, tâm tạo ra. Nếu nói hay làm với tâm trong sáng, thì niềm vui theo mình như bóng không rời hình.

Hai hình ảnh trong hai câu kệ đẹp lắm. Cái khổ được ví như bánh xe bò. Con bò đi tới đâu, bánh xe lăn theo tới đó, nặng nề, cót két, không dứt ra được. Còn niềm vui được ví như cái bóng. Mình đi đâu, bóng đi đó, nhẹ tênh, không cần kéo, không cần gọi, cứ lặng lẽ theo mình.

Mình thích cái chữ tâm làm chủ trong câu kệ. Nó giống như người cầm lái trên một chiếc ghe. Sóng gió ngoài sông thì mình không quyết được, nhưng tay lái thì nằm trong tay mình. Người cầm lái giận dữ, ghe chao đảo. Người cầm lái bình tĩnh, ghe vẫn đi được qua chỗ nước xoáy. Đức Phật không hứa với ai một dòng sông lặng, Ngài chỉ nhắc mình đừng buông tay lái.

Mình nghĩ cái ý chính ở đây rất gần với đời thường: mọi lời nói, mọi việc làm đều bắt đầu từ trong lòng mình. Trước khi buông ra một câu nặng lời, trong lòng đã có cơn giận. Trước khi làm một việc tử tế, trong lòng đã có chút thương. Lòng mình ra sao, lời nói việc làm ra vậy, và rồi đời mình cũng ra vậy.

Có một điều cần nói cho rõ. Câu kệ không bảo rằng mình cứ nghĩ tích cực là mọi chuyện sẽ tốt, hay là ai gặp chuyện xấu là do họ nghĩ xấu. Đời có những chuyện ngoài ý mình. Câu kệ chỉ nhắc rằng cái mình tự chọn được, là giữ cho lòng mình trong, và từ cái lòng trong đó mà nói, mà làm. Phần đó luôn là của mình.

Thử hình dung hai người cùng bị kẹt xe giữa trưa nắng ở ngã tư. Người thứ nhất bấm còi liên tục, chửi thầm người phía trước, tới nơi thì mặt hầm hầm, làm việc gì cũng hỏng. Người thứ hai thở dài một cái, mở một bài hát, nhắn cho người nhà: em kẹt xe, về trễ chút nghen. Tới nơi trễ mười phút như nhau, mà một người mang theo bánh xe bò, một người mang theo cái bóng mát.

Thử hình dung thêm một bà mẹ có cậu con trai tuổi mới lớn hay cãi lời. Có lúc bà giận tới run tay, nói những câu mà bà biết sẽ làm con đau. Rồi một hôm bà quyết định: mỗi lần giận, mình đi rửa mặt trước, rồi mới nói. Lời nói vẫn là lời dạy con, mà giọng đã khác, hiền hơn, chậm hơn. Một năm sau, chính cậu con trai nói với bạn: mẹ tui giờ dễ nói chuyện lắm. Bà không đổi được con ngay. Bà chỉ đổi cái tâm dẫn đầu.

Thử hình dung thêm một ông chủ tiệm tạp hóa nhỏ đầu hẻm. Có ông bán với cái tâm sợ thiệt, khách hỏi gì cũng cau có, thối tiền cũng nặng tay. Có ông bán với cái tâm vui, nhớ tên con nít trong xóm, lâu lâu cho thêm viên kẹo. Hàng hóa như nhau, giá cả như nhau, mà mười năm sau, một tiệm vắng hoe, một tiệm thành chỗ cả xóm ghé ngang hỏi thăm nhau.

Vậy mình thử ba điều nhỏ nghen.

Điều thứ nhất. Trước khi nói một câu quan trọng, nhất là lúc đang giận, thở chậm ba hơi. Hỏi mình: câu này đang đi ra từ cái lòng nào? Nếu từ cơn giận, thì đợi chút nữa hẵng nói.

Điều thứ hai. Mỗi sáng, chọn trước cho mình một cái tâm để mang theo cả ngày. Hôm nay mình chọn kiên nhẫn. Hôm nay mình chọn biết ơn. Hôm nay mình chọn nói lời dịu dàng. Chọn trước, rồi lâu lâu nhắc lại trong ngày.

Điều thứ ba. Khi lỡ làm một việc mình hối hận, đừng hành hạ mình mãi. Nhận lỗi, sửa lỗi, rồi giữ lòng trong lại từ hôm nay. Cái bóng mát luôn chờ mình quay lại.

Hai câu kệ đứng đầu Kinh Pháp Cú đã hơn hai ngàn năm, mà vẫn như mới viết cho mình sáng nay. Mong cho bạn hôm nay đi đâu cũng có một cái bóng hiền lành lặng lẽ theo bên.

Câu trích: Kinh Pháp Cú (Dhammapada). Kinh Pháp Cú, phẩm Song Yếu, câu 1 và 2. Dịch từ tiếng Pali, Tình Ca diễn ý.