Tình Ca kể chuyện · Triết Lý Nhân Sinh

Kính Cha Mẹ Mình Rồi Thương Tới Cha Mẹ Người – Lời Mạnh Tử Hơn Hai Ngàn Năm Trước

Bạn có bao giờ đi ngoài đường, thấy một cụ già run run qua đường, rồi chợt nhớ tới ba má mình ở quê không? Hay thấy một đứa nhỏ ngồi một mình trước cổng trường, chờ mãi không ai đón, tự nhiên lòng mình thắt lại như nó là con mình? Cái cảm giác đó, hơn hai ngàn năm trước, đã có một người gọi tên nó ra, và nói rằng đó chính là gốc rễ của mọi điều tử tế.

Người đó là Mạnh Tử, sống ở Trung Hoa khoảng hơn ba trăm năm trước Công nguyên, là người tiếp nối tư tưởng của Khổng Tử. Ông nổi tiếng với niềm tin rằng con người sinh ra vốn có lòng thương, chỉ cần nuôi cho nó lớn. Sách Mạnh Tử ghi lại những cuộc nói chuyện của ông, nhiều nhất là với các vị vua thời đó.

Ở một thiên khác, thiên Công Tôn Sửu, Mạnh Tử đưa ra một ví dụ mà ai nghe cũng gật đầu. Ông nói, bất cứ ai bỗng thấy một đứa bé sắp rơi xuống giếng, đều giật mình thương xót mà chạy tới. Không phải để làm quen với cha mẹ đứa bé, không phải để được khen, cũng không phải vì sợ người ta chê. Chỉ đơn giản là lòng người có sẵn chỗ biết thương. Ông gọi đó là cái mầm của lòng nhân.

Trong thiên Lương Huệ Vương, khi nói chuyện với vua nước Tề, Mạnh Tử khuyên rằng muốn lo cho dân thì bắt đầu từ chính nhà mình. Ông nói một câu mà tới nay người ta vẫn khắc lên tường nhà dưỡng lão, trường học: Lão ngô lão, dĩ cập nhân chi lão; ấu ngô ấu, dĩ cập nhân chi ấu.

Mình diễn ý: Kính trọng người già trong nhà mình, rồi mở rộng tới người già nhà người khác. Thương yêu con trẻ nhà mình, rồi mở rộng tới con trẻ nhà người khác.

Câu này có hai bước, và cả hai đều quan trọng. Bước thứ nhất là bắt đầu từ nhà mình. Mạnh Tử không bảo mình đi thương cả thiên hạ trước. Ông bảo thương ba má mình trước đã. Người không thương được cha mẹ mình mà đi thương người ngoài, thì cái thương đó dễ là cái thương để người ta nhìn. Gốc có chắc, cây mới đứng vững.

Bước thứ hai là mở rộng ra. Thương ba má mình rồi, thì khi gặp một cụ già khác, mình thấy trong cụ có bóng dáng ba má mình. Thương con mình rồi, thì khi gặp một đứa nhỏ lạc mẹ, mình thấy nó cũng là con của ai đó đang lo lắng ngóng tìm. Cái thương không ở yên trong nhà, nó lan ra ngõ, ra xóm, ra cả thành phố. Mạnh Tử nói, làm được vậy thì lo cho thiên hạ dễ như xoay một vật trong lòng bàn tay.

Mình nghĩ ở Việt Nam mình, câu này gần gũi lắm. Ông bà mình vẫn dạy: kính lão đắc thọ, thương người như thể thương thân. Mấy chuyện nhỏ như nhường ghế cho người già trên xe buýt, mua giùm cụ bán vé số vài tờ, cho đứa nhỏ bán kẹo ly nước mát, đều là đi bước thứ hai của Mạnh Tử.

Thử hình dung một anh thanh niên làm xe ôm công nghệ. Ba anh mất sớm, má anh ở quê một mình. Mỗi lần chở một cụ già đi khám bệnh, anh chạy chậm hơn, đỡ cụ lên xuống xe, có khi chờ cụ lấy thuốc rồi chở về mà không lấy thêm tiền. Bạn bè hỏi sao làm vậy, anh nói: má tui ở quê cũng hay đi khám một mình, mong có người làm vậy với má tui. Anh không biết Mạnh Tử, mà sống đúng câu của Mạnh Tử.

Thử hình dung thêm một chị chủ quán cơm bình dân. Con chị đi học xa, chị nhớ con lắm. Thấy mấy đứa sinh viên nghèo ăn cơm toàn chan nước tương, chị lẳng lặng múc thêm cho mỗi đứa một miếng thịt kho. Chị nói: con người ta cũng là con, ở xa nhà ai mà không thèm cơm mẹ nấu. Thương con mình, rồi thương luôn con người khác. Vậy thôi.

Vậy mình thử ba điều nhỏ nghen.

Điều thứ nhất. Bắt đầu từ nhà. Tuần này dành riêng một buổi cho ba má, hay ông bà, nếu còn. Không cần quà cáp, chỉ cần ngồi ăn với nhau một bữa, nghe kể chuyện ngày xưa, dù chuyện đó mình đã nghe mười lần.

Điều thứ hai. Mở rộng ra một bước. Gặp người già ngoài đường, mình chậm lại một chút: nhường ghế, nhường đường, phụ một tay xách đồ. Gặp đứa nhỏ, mình nói với nó một câu hiền. Mỗi việc nhỏ đó là một cách gửi lòng thương về cho người nhà mình.

Điều thứ ba. Dạy con cháu điều này bằng việc làm, không phải bằng lời. Con cái nhìn cách mình đối xử với ông bà, sau này sẽ đối xử với mình y như vậy. Cái thương truyền từ đời này sang đời khác, như nước chảy từ nguồn xuống.

Mạnh Tử tin rằng ai cũng có sẵn lòng thương, chỉ cần nuôi cho nó lớn. Mong cho bạn hôm nay, thương ba má mình thêm một chút, và nhờ vậy, thương được thêm một người xa lạ.

Câu trích: Mạnh Tử (khoảng 372 – 289 trước Công nguyên). Mạnh Tử, thiên Lương Huệ Vương thượng, chương 7 (ý phụ ở thiên Công Tôn Sửu thượng). Tình Ca diễn ý.