Tình Ca kể chuyện · Triết Lý Nhân Sinh

Ba Niềm Vui Giản Dị Ở Trang Đầu Luận Ngữ – Học, Bạn Hiền, Và Không Giận Ai

Hạnh phúc là gì? Hỏi mười người có mười câu trả lời. Người nói là có nhiều tiền, người nói là con cái thành đạt, người nói là được đi du lịch khắp nơi. Hôm nay mình mở trang đầu tiên của một cuốn sách hơn hai ngàn năm tuổi, và thấy ở đó một câu trả lời rất khác. Không có tiền, không có nhà cao cửa rộng. Chỉ có ba niềm vui rất đơn sơ.

Cuốn sách đó là Luận Ngữ, ghi lại lời dạy của Khổng Tử do học trò ông chép lại. Khổng Tử sống ở nước Lỗ, từ năm 551 tới năm 479 trước Công nguyên. Cả đời ông đi dạy học, đi khắp các nước tìm người chịu nghe mình, mà phần lớn thời gian không được ai trọng dụng. Vậy mà trang đầu của sách ghi lời ông là ba câu về niềm vui.

Âm Hán Việt đọc thế này: Học nhi thời tập chi, bất diệc duyệt hồ? Hữu bằng tự viễn phương lai, bất diệc lạc hồ? Nhân bất tri nhi bất uấn, bất diệc quân tử hồ?

Mình diễn ý: Học rồi thường ôn tập, chẳng phải là vui sao? Có bạn từ phương xa tới, chẳng phải là mừng sao? Người không biết tới mình mà mình không giận, chẳng phải là người quân tử sao?

Niềm vui thứ nhất là học. Chữ học ở đây không chỉ là học chữ trong trường. Học nấu một món ăn, học trồng một chậu cây, học dùng cái điện thoại để gọi video cho cháu ở xa. Học rồi đem ra làm, làm hoài thành quen, cái vui đó nó âm ỉ mà bền. Người già còn ham học là người chưa già. Mình từng thấy những cô chú sáu bảy mươi tuổi tập hát, tập vẽ, mắt sáng như học trò. Cái vui đó không ai cho được, mà cũng không ai lấy được.

Niềm vui thứ hai là bạn. Khổng Tử không nói có bạn ở gần, mà nói có bạn từ phương xa tới. Tức là người bạn đã lâu không gặp, đi một quãng đường dài chỉ để ngồi với mình một buổi. Ai từng đón một người bạn cũ ghé nhà sau mười năm, ngồi nói chuyện tới khuya quên cả giờ, thì hiểu chữ lạc này. Mà muốn có bạn từ xa tới, thì trước đó mình phải là người sống có tình, để người ta còn nhớ tới mình.

Niềm vui thứ ba khó nhất: người không biết tới mình, mình cũng không giận. Mình làm việc tốt mà không ai khen, mình giỏi mà không ai nhắc, mình hy sinh mà con cái không hiểu. Bình thường thì mình buồn, mình tủi, có khi mình giận. Khổng Tử nói, người không giận được trong lúc đó mới là người quân tử. Chính ông là người cả đời ít được trọng dụng, nên câu này là ông nói từ kinh nghiệm của mình, chứ không phải lời khuyên suông.

Thử hình dung một cô giáo về hưu ở một thị trấn nhỏ. Học trò cũ đi khắp nơi, ít ai nhớ ghé thăm. Có lúc cô buồn. Rồi cô tự học làm vườn, tham gia lớp dưỡng sinh buổi sáng, chiều chiều kèm miễn phí cho mấy đứa nhỏ trong xóm. Một năm, có một học trò cũ từ nước ngoài về, tìm tới tận nhà, ôm cô khóc. Cô kể lại: hôm đó là một trong những ngày vui nhất đời. Nhưng những ngày không có ai tới, cô vẫn vui với vườn rau và lũ trẻ. Cô có đủ cả ba niềm vui của Khổng Tử.

Thử hình dung thêm một người cha cả đời làm lụng nuôi con ăn học. Con thành đạt rồi, đi làm xa, nói chuyện với cha toàn chuyện công việc, chưa bao giờ nói một câu cảm ơn. Người cha có lúc tủi, nhưng rồi tự nhủ: mình nuôi con đâu phải để nghe cảm ơn. Thấy con khỏe, con tử tế với người khác, là đủ. Người cha đó không đọc Luận Ngữ, mà sống đúng câu thứ ba.

Vậy mình thử ba điều nhỏ nghen.

Điều thứ nhất. Mỗi tháng học một điều mới, dù nhỏ. Một bài hát, một món ăn, một chữ tiếng Anh, một cách trồng cây. Học xong thì làm thử. Cái vui của Khổng Tử bắt đầu từ đó.

Điều thứ hai. Tuần này gọi cho một người bạn cũ đã lâu không liên lạc. Không cần lý do gì, chỉ hỏi: dạo này khỏe không? Có khi chính mình lại là người bạn từ phương xa tới của ai đó.

Điều thứ ba. Lần tới khi làm một việc tốt mà không ai biết, hãy mỉm cười với chính mình. Không ai khen cũng không sao. Mình biết, trời biết, vậy là đủ.

Hơn hai ngàn năm trước, một ông thầy ít được trọng dụng đã chọn đặt ba niềm vui này ở trang đầu. Mong cho bạn hôm nay có đủ cả ba: được học thêm một điều, được nhớ tới một người bạn, và được thấy lòng mình nhẹ, dù không ai biết tới.

Câu trích: Khổng Tử (551 – 479 trước Công nguyên). Luận Ngữ, thiên Học Nhi, câu 1.1. Tình Ca diễn ý.