Tình Ca kể chuyện · Triết Lý Nhân Sinh

Cây Gỗ Xấu Mà Sống Ngàn Năm – Trang Tử Và Cái Lợi Của Cái Vô Dụng

Có bao giờ bạn tự hỏi: mình còn có ích cho ai không? Câu hỏi này hay tới với người vừa nghỉ hưu, người bệnh phải nằm một chỗ, hay người mẹ khi con cái đã lớn và đi xa hết. Sáng thức dậy không còn ai cần mình đưa đón, không còn việc gì gấp, tự nhiên thấy mình như món đồ cũ để góc nhà. Hôm nay mình kể bạn nghe một câu chuyện rất xưa, về một cái cây bị người ta chê là vô dụng, mà nhờ vậy lại sống được rất lâu.

Câu chuyện nằm trong sách Trang Tử, của một người tên là Trang Chu, sống ở Trung Hoa hơn hai ngàn ba trăm năm trước. Ông là người nối tiếp tư tưởng của Lão Tử, nhưng cách kể của ông vui hơn, nhiều chuyện ngụ ngôn hơn. Đọc Trang Tử nhiều khi mình bật cười, rồi cười xong mới ngồi nghĩ.

Trong thiên Nhân Gian Thế, Trang Tử kể chuyện một bác thợ mộc tên là Thạch, dắt học trò đi qua nước Tề. Tới một ngôi miếu, họ thấy một cây lịch to khủng khiếp, bóng che được cả ngàn con bò, thân to cả trăm vòng tay ôm, cao ngất như núi. Người ta kéo tới xem đông như đi chợ. Vậy mà bác thợ mộc đi thẳng, không thèm ngoái lại.

Học trò chạy theo hỏi: từ hồi theo thầy, con chưa từng thấy cây gỗ nào đẹp như vậy, sao thầy không thèm nhìn? Bác thợ mộc nói: thôi đi, đó là cây gỗ vô dụng. Đóng thuyền thì thuyền chìm, làm quan tài thì mau mục, làm đồ dùng thì mau hư, làm cửa thì chảy nhựa, làm cột thì mọt ăn. Chính vì không dùng được vào việc gì, nên nó mới sống lâu được tới vậy.

Đêm đó, bác thợ mộc nằm mơ thấy cây lịch hiện về nói chuyện. Cây nói: ông đem ta so với những cây có ích sao? Cây lê, cây quýt, cây bưởi, trái chín là bị hái, bị bẻ cành, bị kéo nhánh. Vì có ích mà khổ cả đời, chết non giữa chừng. Còn ta, ta đã tìm cách để mình vô dụng từ lâu lắm rồi, nhờ vậy mới được sống tới hôm nay. Nếu ta mà có ích, thì đâu có lớn được như vầy.

Cuối thiên, Trang Tử để lại một câu: Nhân giai tri hữu dụng chi dụng, nhi mạc tri vô dụng chi dụng dã. Mình diễn ý: Người ta ai cũng biết cái lợi của cái có ích, mà không ai biết cái lợi của cái vô ích.

Đọc tới đây mình nghĩ về những người lớn tuổi trong nhà mình. Ông bà không còn đi làm ra tiền, không còn khỏe để bế cháu lâu. Theo kiểu tính toán thông thường, người ta có thể nói ông bà không còn có ích. Nhưng thử hỏi, nếu không có ông ngồi ở hiên nhà mỗi chiều, cái nhà có còn là nhà không? Nếu không có bà kể chuyện ngày xưa, con cháu có biết mình từ đâu tới không? Có những giá trị không đo được bằng việc làm ra bao nhiêu tiền. Cũng như cây lịch, bóng mát của nó che cho cả ngàn người, mà không cần ai đóng thành thuyền.

Thử hình dung một ông cụ về hưu, mấy tháng đầu buồn lắm. Ông nói với vợ: giờ tôi chẳng còn làm được gì. Rồi một hôm đứa cháu nội đi học về, khóc vì bị bạn trêu. Ông ngồi nghe cháu kể, không khuyên gì nhiều, chỉ xoa đầu nó, rồi dắt nó ra vườn tưới cây. Tối đó đứa nhỏ nói với ba mẹ: con thích về nhà có ông. Ông cụ không làm ra đồng nào. Nhưng ông là chỗ dựa mà không ai thay được.

Thử hình dung thêm một chị nhân viên cả đời chạy theo chữ có ích. Ai nhờ gì cũng nhận, việc gì cũng ôm, sợ người ta nghĩ mình vô dụng. Tới một ngày chị kiệt sức, phải nằm viện cả tháng. Trong viện chị mới thấy, công ty vẫn chạy, mọi người vẫn ổn, chỉ có sức khỏe của chị là không quay lại được như xưa. Có lúc, biết dừng lại, biết không làm gì, cũng là một cách giữ mình.

Vậy mình thử ba điều nhỏ này nghen.

Điều thứ nhất. Nếu bạn đang thấy mình vô dụng, hãy nhớ tới cây lịch. Giá trị của mình không chỉ nằm ở việc mình làm ra bao nhiêu, mà còn ở chỗ mình là ai với những người thương mình. Một nụ cười ở hiên nhà, một lời hỏi thăm, cũng là bóng mát.

Điều thứ hai. Với ông bà, cha mẹ đã già trong nhà, đừng bao giờ nói hay làm điều gì khiến họ thấy mình thừa. Nhờ ông bà một việc nhỏ, hỏi ông bà một chuyện cũ, ngồi nghe ông bà nói. Người già cần được cần tới, nhiều hơn mình tưởng.

Điều thứ ba. Cho mình được vô dụng một chút mỗi ngày. Ngồi uống trà không làm gì. Đi bộ không cần tới đâu. Ngắm mây mà không cần chụp hình. Những lúc tưởng như vô ích đó, lại là lúc cái cây trong mình được lớn lên.

Trang Tử kể chuyện cây lịch để nhắc mình rằng đời không phải lúc nào cũng tính bằng có ích hay không. Mong cho bạn, dù ở tuổi nào, cũng thấy mình là một cái cây có bóng mát, đứng đó thôi đã đủ làm người khác thấy yên lòng.

Câu trích: Trang Tử (khoảng 369 – 286 trước Công nguyên). Trang Tử, thiên Nhân Gian Thế. Tình Ca diễn ý.