Tình Ca kể chuyện · Triết Lý Nhân Sinh

Đói Thì Ăn, Mệt Thì Ngủ – Bài Học Sống Nhẹ Của Vị Vua Đi Tu

Có bao giờ bạn thấy mình chạy hoài mà không biết chạy đi đâu không? Làm cho xong việc này, lo tiếp việc kia, ăn cũng vội, ngủ cũng không yên. Hôm nay mình kể bạn nghe bốn câu thơ của một vị vua nước mình, bảy trăm năm trước, mà đọc lên như viết cho người hôm nay.

Ngài là Trần Nhân Tông, vị vua thứ ba của nhà Trần, sống từ năm 1258 tới năm 1308. Đang ở ngôi cao nhất, Ngài nhường ngôi cho con, rồi đi tu, lên núi Yên Tử, lập nên Thiền phái Trúc Lâm, một dòng thiền của riêng người Việt. Ngài để lại bài phú tên là Cư Trần Lạc Đạo, viết bằng chữ Nôm, nghĩa là ở giữa cõi đời mà vui với đạo. Cuối bài phú có bốn câu kệ chữ Hán.

Âm Hán Việt thế này: Cư trần lạc đạo thả tùy duyên. Cơ tắc xan hề khốn tắc miên. Gia trung hữu bảo hưu tầm mịch. Đối cảnh vô tâm mạc vấn thiền.

Mình diễn ý: Ở giữa đời mà vui với đạo, cứ thuận theo duyên. Đói thì ăn, mệt thì ngủ. Báu có sẵn trong nhà, thôi đừng đi tìm. Gặp cảnh mà lòng không vướng, chẳng cần hỏi thiền là gì.

Câu đầu tiên mình thích nhất là chữ cư trần. Tức là không cần bỏ nhà lên núi mới bình an. Ở ngay giữa chợ, giữa công ty, giữa bếp núc con cái, vẫn vui được. Bình an không nằm ở chỗ mình đứng, mà ở cái lòng mình mang theo.

Câu thứ hai nghe thì như chuyện ai cũng biết: đói thì ăn, mệt thì ngủ. Mà thử nhìn lại coi, mình có làm được không? Ăn mà tay cầm điện thoại, đầu nghĩ chuyện ngày mai. Nằm xuống rồi mà lòng còn cãi nhau với ai đó từ chiều. Ăn cho ra ăn, ngủ cho ra ngủ, nghe đơn giản, mà là cả một sự tập.

Câu thứ ba: báu có sẵn trong nhà, thôi đừng đi tìm. Người ta đi khắp nơi tìm hạnh phúc, mà quên mất bữa cơm có ba má, có vợ con, có cái hiên nhà buổi sáng. Thử hình dung một ông chú làm lụng cả đời ở thành phố, dành dụm để về già đi du lịch khắp nơi. Tới lúc nghỉ hưu, đi được vài chuyến, ông lại thấy vui nhất vẫn là sáng sớm ngồi uống ly cà phê với bà nhà trước cửa. Cái báu, có sẵn từ lâu rồi.

Câu cuối: gặp cảnh mà lòng không vướng. Chuyện vui tới, vui. Chuyện buồn tới, buồn. Nhưng không bám vào nó, không để nó dắt mình đi mãi. Như mây bay qua núi, núi vẫn là núi.

Trần Nhân Tông sau khi nhường ngôi đã lên núi Yên Tử tu hành, rồi mở ra dòng thiền Trúc Lâm, một dòng thiền mang đậm tinh thần người Việt. Điều mình quý là Ngài không dạy người ta bỏ nhà bỏ cửa. Ngài dạy người đang làm ruộng thì làm ruộng cho an, người đang buôn bán thì buôn bán cho tử tế, người đang nuôi con thì nuôi con cho hết lòng. Thiền không nằm trên núi, mà nằm trong cách mình sống mỗi ngày ở dưới núi.

Thử hình dung một bà bán xôi ở chợ, sáng nào cũng dậy từ ba giờ. Người ta thấy bà cực, mà bà lại vui. Bà nói, lúc ngồi đồ xôi, nghe tiếng nước sôi, ngửi mùi lá dứa, là lúc lòng bà yên nhất. Bán xong gánh xôi, bà về ngủ một giấc trưa ngon lành. Bà không biết bài kệ của vua Trần, mà bà sống đúng câu đói thì ăn, mệt thì ngủ, báu có sẵn trong nhà.

Thử hình dung thêm một anh nhân viên lúc nào cũng mơ một ngày được nghỉ việc, đi thật xa, tới một nơi thật yên tĩnh thì mới hạnh phúc. Rồi có lần anh đi thật, mười ngày ở một vùng núi. Ngày thứ ba, anh nhớ nhà, nhớ bữa cơm của vợ, nhớ tiếng con cười. Anh về, và lần đầu tiên thấy căn nhà nhỏ của mình đẹp như vậy. Cái báu anh đi tìm, nằm sẵn trong nhà từ lâu.

Vậy hôm nay, mình thử ba điều nhỏ nghen.

Điều thứ nhất. Ăn một bữa mà không cầm điện thoại. Nhìn món ăn, nhìn người ngồi cùng. Chỉ một bữa thôi.

Điều thứ hai. Trước khi ngủ, đặt hết chuyện của ngày xuống. Chuyện gì chưa xong, mai làm tiếp. Đêm là để ngủ.

Điều thứ ba. Kể ra ba món báu đang có trong nhà mình. Có thể là một người thân, một cái cây, một chén cơm nóng. Kể ra rồi, tự nhiên thấy mình giàu hơn mình tưởng.

Có những người chỉ nhận ra báu trong nhà khi đã mất nó. Mình mong bạn không phải đợi tới lúc đó. Hôm nay nhìn má một chút lâu hơn, nghe con kể chuyện một chút lâu hơn, ngồi với người bạn đời một chút lâu hơn.

Bảy trăm năm trước, một vị vua đã buông cả ngai vàng để tìm ra điều này: bình an không ở đâu xa. Mong cho bạn hôm nay ăn ngon, ngủ yên, và thấy được món báu đang ở ngay trong nhà mình.

Câu trích: Trần Nhân Tông (1258 – 1308). Bài kệ cuối Cư Trần Lạc Đạo Phú. Tình Ca diễn ý.