Tình Ca kể chuyện · Triết Lý Nhân Sinh

Ba Mươi Đứng Vững, Bốn Mươi Hết Phân Vân – Lời Khổng Tử Cho Từng Tuổi Đời

Năm nay bạn bao nhiêu tuổi? Hai mươi, bốn mươi, hay đã bảy mươi rồi? Tuổi nào cũng có nỗi lo riêng. Hơn hai ngàn năm trước, có một ông thầy ở nước Lỗ bên Trung Hoa, đã tóm cả một đời người vào đúng một câu, mỗi chặng mười năm. Hôm nay mình đọc câu đó cùng bạn.

Ông là Khổng Tử, sống từ năm 551 tới năm 479 trước Công nguyên. Ông không tự viết sách. Học trò ghi lại lời ông dạy thành cuốn Luận Ngữ. Ở thiên Vi Chính, câu thứ tư, ông tự kể về đời mình: Ngô thập hữu ngũ nhi chí vu học, tam thập nhi lập, tứ thập nhi bất hoặc, ngũ thập nhi tri thiên mệnh, lục thập nhi nhĩ thuận, thất thập nhi tòng tâm sở dục, bất du củ.

Mình diễn ý từng chặng nghen.

Mười lăm tuổi, dốc lòng học. Tuổi này chưa cần biết mình sẽ làm gì, chỉ cần biết ham học. Học chữ, học nghề, học cách làm người.

Ba mươi tuổi, đứng vững. Chữ lập ở đây không chỉ là lập nghiệp, có nhà có xe. Mà là đứng được trên chân mình, biết mình tin vào điều gì, sống theo điều gì. Nhiều người ba mươi chưa có nhà, mà lòng đã vững. Vậy cũng là lập rồi.

Bốn mươi tuổi, không còn phân vân. Tới tuổi này, mình bớt so với người ta, bớt chạy theo lời khen chê. Biết cái gì đáng giữ, cái gì nên buông.

Năm mươi tuổi, hiểu mệnh trời. Hiểu rằng có những chuyện mình cố cách mấy cũng không theo ý mình. Không phải buông xuôi, mà là biết đâu là phần của mình, đâu là phần của trời.

Sáu mươi tuổi, nghe gì cũng thuận tai. Con cháu nói một câu trái ý, mình không còn nóng nảy. Người ta khen hay chê, mình nghe rồi để đó. Lỗ tai thuận, là vì cái lòng đã rộng.

Bảy mươi tuổi, theo lòng mình mà không vượt khuôn phép. Đây là chặng mình thấy đẹp nhất. Cả đời tập sống tử tế, tới lúc này cái tử tế đã thành thói quen, muốn gì làm nấy mà vẫn không sai. Không cần ai nhắc nữa.

Cũng trong thiên Vi Chính đó, Khổng Tử còn nói một câu mà người Việt mình nhắc hoài: ôn cố nhi tri tân, khả dĩ vi sư hĩ. Nghĩa là ôn lại cái cũ mà biết thêm cái mới, thì có thể làm thầy người khác được. Mình thấy câu này rất hợp với người lớn tuổi. Cả đời mình đã đi qua biết bao chuyện, đó là cái cũ. Nếu mình chịu nhìn lại, rút ra bài học, rồi chịu học thêm cái mới của thời này, thì cái tuổi của mình không phải gánh nặng, mà là một cái kho cho con cháu.

Có một điều mình rất quý ở câu này: Khổng Tử không nói ai cũng phải đúng mốc như vậy. Ông chỉ kể đời ông. Có người bốn mươi mới bắt đầu học, có người sáu mươi mới thấy lòng mình vững. Không sao cả. Mỗi người có một nhịp riêng.

Thử hình dung một ông cụ bảy mươi hai tuổi, cả đời làm thợ mộc. Về già, tay run không còn bào gỗ được nữa. Ông buồn mấy tháng trời. Rồi đứa cháu nội chỉ ông cách gọi điện thấy hình. Ông bắt đầu ngồi trước điện thoại, chỉ cho mấy đứa thợ trẻ ở xưởng cách chọn gỗ, cách đo, cách ráp mộng sao cho chắc. Ông nói, hồi trẻ tui làm bằng tay, giờ tui làm bằng cái đầu với cái miệng. Cái nghề không bỏ ông, chỉ đổi mùa.

Thử hình dung thêm một chị bốn mươi tuổi, lúc nào cũng thấy mình thua bạn bè. Bạn có nhà to, bạn có chức cao, bạn đi du lịch nước ngoài. Rồi một hôm chị đọc tới câu bốn mươi không còn phân vân, và chị tự hỏi: mình đang sống cho mình, hay sống để so với người ta? Chị bắt đầu bớt lướt điện thoại, bớt so. Chị dành buổi tối nấu cơm cho ba má, cuối tuần dắt con đi công viên. Không ai khen chị, mà chị thấy mình đứng vững hơn.

Vậy hôm nay, dù bạn đang ở tuổi nào, mình thử ba điều nhỏ nghen.

Điều thứ nhất. Đừng thôi học. Mười lăm hay bảy mươi, học thêm một điều mới là còn trẻ. Học dùng điện thoại, học một món ăn, học một bài hát.

Điều thứ hai. Hỏi lòng mình: mình đang đứng vững trên điều gì? Nếu câu trả lời chỉ là tiền bạc hay lời khen, thì lòng sẽ còn chao đảo. Nếu là sự tử tế, là gia đình, là đức tin, thì gió lớn cỡ nào cũng đứng được.

Điều thứ ba. Tập cho lỗ tai thuận từ bây giờ, đừng đợi sáu mươi. Mỗi lần nghe một câu trái ý, đếm chậm tới ba rồi mới trả lời.

Mỗi tuổi một mùa. Mùa nào cũng có cái đẹp của mùa đó. Mong bạn sống hết lòng từng mùa của mình, thong thả, không vội, không tiếc.

Câu trích: Khổng Tử (551 – 479 trước Công nguyên). Luận Ngữ, thiên Vi Chính, câu 2.4. Tình Ca diễn ý.