Tình Ca kể chuyện · Triết Lý Nhân Sinh

Sống Như Nước – Vì Sao Người Mềm Mỏng Lại Đi Được Xa Nhất

Bạn có để ý không, ở miền Tây mình, con nước lớn rồi con nước ròng, ngày nào cũng vậy. Nước không la, không cãi, không giành. Vậy mà mấy trăm năm, nước bồi nên cả một vùng đất phù sa cho người ta trồng lúa, trồng dừa. Hôm nay mình nói về một câu rất xưa, nói về nước.

Câu này nằm ở chương thứ tám của Đạo Đức Kinh, cuốn sách nhỏ chừng năm ngàn chữ, tương truyền của Lão Tử, một người làm quan giữ kho sách nhà Chu bên Trung Hoa, cách đây hơn hai ngàn năm. Nguyên văn đọc theo âm Hán Việt là: Thượng thiện nhược thủy. Thủy thiện lợi vạn vật nhi bất tranh.

Mình diễn ý nôm na thế này: Điều thiện cao nhất giống như nước. Nước làm lợi cho muôn vật mà không tranh giành với ai. Nước chịu ở chỗ thấp, chỗ người ta chê, vậy nên nước gần với Đạo.

Nghĩ kỹ mới thấy nước có ba cái hay.

Cái hay thứ nhất là nước cho mà không kể công. Ruộng lúa xanh, cây dừa trĩu trái, nước đâu có đòi ai cảm ơn. Trong nhà mình cũng vậy. Người mẹ nấu cơm mấy chục năm, có khi không ai nhớ khen một câu. Mà nhờ vậy, cái nhà mới ấm.

Cái hay thứ hai là nước chịu ở chỗ thấp. Người ta ai cũng muốn đứng trên cao, muốn hơn người, muốn mình đúng. Còn nước thì cứ chảy xuống chỗ trũng. Mà chính chỗ trũng đó lại thành sông, thành biển, chứa được nhiều nhất. Người biết hạ mình một chút, nhịn một câu, nhiều khi lại giữ được cả một mối thương.

Cái hay thứ ba là nước mềm mà không yếu. Bạn đổ nước vào ly, nó tròn theo ly. Đổ vào chén, nó tròn theo chén. Gặp hòn đá, nước không đập, nước chảy vòng qua. Ở chương bảy mươi tám, Lão Tử viết rằng trong thiên hạ không có gì mềm yếu hơn nước, mà làm mòn cái cứng mạnh thì không gì hơn được nước.

Cũng trong chương tám đó, Lão Tử kể tiếp những cái hay của người sống như nước. Mình diễn ý: ở thì chọn chỗ hiền lành, lòng thì sâu lắng như vực nước, đối với người thì tử tế, nói thì giữ chữ tín, làm việc thì đúng lúc. Rồi ông kết lại bằng một câu rất gọn: chính vì không tranh, nên không có lỗi lầm. Nghe như lời dặn của một ông già trong xóm, chứ đâu phải lời của một triết gia xa xôi.

Mình nghĩ tới mấy bà má ở quê. Cả đời không đọc Đạo Đức Kinh, mà sống y như nước. Con cái về nhà thì dọn cơm, không hỏi tiền. Con cái đi xa thì gửi theo bịch mắm, không kể công. Con cái giận lẫy thì im lặng chờ, như nước chờ con nước lên. Rồi tới một ngày, đứa con nào cũng nhận ra, cái chỗ thấp nhất trong nhà, chỗ má ngồi, lại là chỗ mà ai cũng muốn quay về.

Thử hình dung hai anh em trong một nhà, cãi nhau chuyện chia miếng đất của ba má để lại. Người anh nói, người em cãi, càng nói càng xa. Rồi một hôm người em nghĩ lại, nhắn cho anh một câu: thôi anh, đất thì để đó, mình còn có nhau là được. Chỉ một câu mềm như nước, mà cái đá trong lòng hai người mòn đi lúc nào không hay.

Thử hình dung thêm một cô giáo mới về dạy ở một trường làng. Lớp có cậu học trò nghịch nhất trường, ai la cũng không nghe. Cô không la. Mỗi sáng cô tới sớm, chào cậu một câu, hỏi cậu ăn sáng chưa. Có hôm cô để dành cho cậu ổ bánh. Một học kỳ trôi qua, cậu bắt đầu ngồi yên trong giờ học. Cô không thắng cậu bằng sức mạnh. Cô thắng bằng cái mềm của nước, chảy mãi vào chỗ cứng nhất của một đứa trẻ.

Vậy làm sao để sống như nước? Mình thử ba điều nhỏ nghen.

Điều thứ nhất. Làm một việc tốt mỗi ngày mà không cần ai biết. Tưới cây cho nhà hàng xóm, nhặt giùm cái túi rác trước hẻm. Cho mà không kể, đó là nước.

Điều thứ hai. Khi sắp cãi nhau, thử nhịn trước một câu. Không phải vì mình sai, mà vì mình thương. Nhường một câu, đôi khi giữ được cả một tình thân.

Điều thứ ba. Gặp chuyện khó như gặp hòn đá, đừng vội đâm thẳng vào. Thử chảy vòng, thử chờ. Thời gian và sự kiên nhẫn làm được những chuyện mà sức mạnh không làm được.

Và nếu có lúc thấy mình yếu đuối quá, nhường nhịn hoài mà chẳng ai hay, thì nhớ tới mấy viên đá ở bờ sông. Không ai thấy nước mài đá mỗi ngày, mà mấy chục năm sau, viên đá nào cũng tròn trịa. Cái mềm của mình, không ai thấy ngay, nhưng thời gian thấy.

Ở chương hai mươi hai, Lão Tử còn nói: chính vì không tranh, nên thiên hạ không ai tranh nổi với mình. Mong cho mỗi chúng ta sống mềm mà vẫn bền, như con nước miền Tây, lớn rồi ròng, mà đất vẫn xanh.

Câu trích: Lão Tử. Đạo Đức Kinh, chương 8 (ý phụ ở chương 22 và 78). Tình Ca diễn ý.