Tình Ca kể chuyện · Triết Lý Nhân Sinh

Chuyện Nào Của Mình, Chuyện Nào Của Trời – Bài Học Từ Một Người Nô Lệ Thành Triết Gia

Có bao giờ bạn nằm trằn trọc tới hai ba giờ sáng, đầu óc cứ chạy vòng vòng một chuyện mà nghĩ hoài cũng không đổi được gì không? Chuyện người ta nói gì về mình. Chuyện giá cả. Chuyện đứa con ở xa không gọi về. Hôm nay mình kể cho bạn nghe lời của một người từng là nô lệ, mà nói ra một câu làm biết bao người sau này ngủ ngon hơn.

Ông tên là Epictetus, sinh khoảng năm 50 sau Công nguyên, ở vùng Hierapolis, nay thuộc Thổ Nhĩ Kỳ. Thuở nhỏ ông là nô lệ trong một nhà quyền thế ở thành La Mã. Tương truyền ông bị tật ở chân, đi lại khó khăn. Vậy mà người nô lệ đó được học triết học, sau này được trả tự do, rồi mở trường dạy học ở Nicopolis, bên Hy Lạp. Ông không viết sách. Những gì còn lại tới hôm nay là do học trò của ông là Arrian ghi chép, trong đó có cuốn sách nhỏ tên là Cẩm nang.

Chương đầu tiên của cuốn sách mở bằng một câu rất giản dị. Mình dịch nôm na thế này: Trên đời này, có những điều thuộc về ta, và có những điều không thuộc về ta.

Nghe thì dễ quá phải không. Nhưng ông nói tiếp: điều thuộc về ta là cách ta nghĩ, điều ta muốn, điều ta tránh, cách ta đối xử. Còn điều không thuộc về ta là thân thể, của cải, tiếng tăm, chức vị, nói chung là những gì nằm ngoài việc mình tự làm. Ông bảo, cái gì thuộc về mình thì mình tự do. Cái gì không thuộc về mình thì yếu ớt, lệ thuộc, nằm trong tay người khác.

Mình đọc tới đây, nói thiệt, cũng giật mình. Một người không có quyền gì với chính thân thể của mình, vậy mà lại nói về tự do rõ ràng như vậy. Có lẽ chính vì từng mất hết những thứ bên ngoài, ông mới thấy cái bên trong là thứ duy nhất không ai lấy được.

Thử hình dung một chuyện rất đời thường. Một bà cụ ở Sài Gòn, sáng nào cũng ra cửa ngóng đứa con trai đi làm xa. Con hứa cuối tuần về, rồi lại bận. Bà buồn, bà giận, bà nghĩ chắc con không còn thương mình. Cả tuần bà ăn không ngon. Mà thử hỏi, chuyện con bận hay không, bà có quyết được không? Không. Nhưng có một chuyện bà quyết được: bà nấu nồi canh chua con thích, bà gọi điện hỏi thăm nó một câu thật hiền, bà đi bộ buổi sáng cho khỏe để khi con về còn đi chợ với nó được. Cái đó mới là phần của bà.

Thử hình dung thêm một chú bán bánh mì đầu hẻm. Có hôm trời mưa từ sáng tới trưa, khách thưa thớt, bánh còn nguyên nửa xe. Chú có thể ngồi than trời, than đời, về nhà mặt mày ủ dột. Nhưng chú nghĩ: mưa là chuyện của trời, còn ổ bánh của mình có giòn, có ngon, có sạch sẽ hay không, mới là chuyện của mình. Chú gói mấy ổ còn lại đem cho mấy anh chạy xe ôm ngồi trú mưa bên kia đường. Hôm đó chú lỗ một chút, mà lòng không lỗ.

Ở chương thứ năm của cuốn sách, Epictetus còn nói thêm một câu mà mình rất thích: người ta khổ không phải vì chuyện xảy ra, mà vì cách người ta nghĩ về chuyện đó. Cùng một cơn mưa, người lo vì ướt áo, người lại mừng vì vườn rau đỡ phải tưới. Cơn mưa không đổi. Chỉ có cái nhìn của mình là đổi.

Ở một chương khác, chương mười bảy, Epictetus còn ví đời người như một vở kịch. Mình là diễn viên. Vai diễn dài hay ngắn, giàu hay nghèo, là do người viết kịch chọn cho mình. Còn diễn cho thật hay, cho tử tế, thì đó là việc của mình. Người được giao vai người ăn xin, cứ diễn cho đàng hoàng vai người ăn xin. Người được giao vai người làm vua, cứ diễn cho đàng hoàng vai người làm vua. Mình nghe mà thấy nhẹ. Mình không chọn được mình sinh ra ở đâu, gặp ai, bệnh hay khỏe. Nhưng mình chọn được cách mình sống trong cái vai đó.

Vậy sáng mai thức dậy, mình thử làm ba điều nhỏ này nghen.

Điều thứ nhất. Khi có chuyện làm mình bực, dừng lại một chút, tự hỏi: chuyện này thuộc về mình, hay không thuộc về mình? Chỉ một câu hỏi thôi mà nhiều khi đã nhẹ được một nửa.

Điều thứ hai. Với chuyện thuộc về mình, thì làm hết lòng. Lời nói của mình, việc mình làm, cách mình thương người khác. Đừng để dành, đừng chờ người ta làm trước.

Điều thứ ba. Với chuyện không thuộc về mình, thì gửi lại cho trời, cho thời gian. Không phải là bỏ mặc, mà là thôi ôm nó vào lòng mỗi đêm. Người ta nói gì, để người ta nói. Mình sống cho đàng hoàng là đủ.

Gần hai ngàn năm trước, một người nô lệ đã tìm ra tự do ở chỗ không ai lấy được của mình. Mong là đêm nay, bạn cũng tìm được chút bình thản ở đó. Chuyện của mình, mình lo. Chuyện của trời, để trời lo.

Câu trích: Epictetus (khoảng năm 50 – 135). Cẩm nang (Enchiridion), chương 1. Bản tiếng Anh của George Long, 1877. Tình Ca dịch.