Tình Ca kể chuyện · Nghe Sâu Nhạc Sĩ

Sợi Chỉ Tình Ca: Những Người Mở Đường

Chào bạn. Hôm nay Vương không kể về một nhạc sĩ. Vương muốn kể về những sợi chỉ. Bạn nghe mấy chục tập Những Người Viết Nên Tình Ca rồi, chắc có lúc bạn cũng nghĩ: những người này có quen nhau không? Có. Họ quen nhau nhiều hơn mình tưởng. Người dạy đàn cho người kia. Người in nhạc giùm người nọ. Người đứng trên sân khấu hát bài của bạn mình. Hôm nay mình lần theo những sợi chỉ ấy, bắt đầu từ lớp người mở đường.

Một tối năm một nghìn chín trăm ba mươi tám, ở rạp Olympia, Hà Nội. Trên sân khấu có một bài hát tên là Khúc Yêu Đương. Người viết là một thầy giáo hai mươi hai tuổi, tên Thẩm Oánh. Theo bài viết của nhạc sĩ Nguyễn Thụy Kha trên báo Người Lao Động, đêm ấy có cả bài của nhạc sĩ Dương Thiệu Tước. Nhiều người viết sử âm nhạc coi năm ấy là cái mốc khai sinh của tân nhạc Việt Nam.

Hai người ấy không đứng một mình. Họ ở chung một nhóm nhỏ, tên là Myosotis, tức là hoa lưu ly, loài hoa người phương Tây gọi là hoa xin đừng quên tôi. Trong nhóm còn có một chàng trai mười mấy tuổi chơi đàn guitar Hawaii, tên là Nguyễn Thiện Tơ. Báo Thanh Niên kể rằng mấy người bạn lập nhóm một phần vì học phí học đàn với thầy người Pháp đắt quá, nên rủ nhau cùng tự học. Có điều, nhạc sĩ Phạm Duy thì cho rằng Nguyễn Thiện Tơ là người làm nhạc độc lập, không thuộc nhóm nào. Các nguồn kể khác nhau, mình xin nói cả hai.

Rồi sợi chỉ đầu tiên kéo dài ra. Nguyễn Thiện Tơ đi dạy đàn. Trong số học trò của ông có một cậu công tử con nhà nước mắm Vạn Vân, tên là Đoàn Chuẩn. Cậu học trò ấy về sau viết những bài mùa thu mà người Hà Nội hát tới tận bây giờ. Thầy dạy đàn, trò viết mùa thu. Mình thấy một sợi chỉ đẹp như vậy.

Cũng những năm ấy, quanh Nhà thờ Lớn Hà Nội, có mấy người bạn khác. Văn Chung vốn là thợ in, đêm đêm chơi nhạc Tây trong phòng khiêu vũ, vậy mà bài hát đầu tiên của anh lại là một cậu bé chăn trâu thổi sáo trên đồng. Văn Chung cùng hai người bạn là Lê Yên và Doãn Mẫn lập ra Tricéa. Họ tự in, tự phát hành bản nhạc của mình và của nhiều người khác. Nhiều nguồn coi Tricéa là nhà xuất bản âm nhạc đầu tiên của Việt Nam. Doãn Mẫn là con một viên chức ga Hàng Cỏ. Năm hai mươi tuổi, nhìn người ta chia tay ở sân ga, anh viết bài Biệt Ly.

Người làm nhạc thương nhau thì nói ra cũng rất giản dị. Nhạc sĩ Hoàng Giác, tác giả bài Mơ Hoa, có một câu được nhiều nơi ghi lại: người mà tôi quý nhất là anh Doãn Mẫn. Còn Doãn Mẫn thì từng xếp chàng họa sĩ thành Nam Đặng Thế Phong vào số những người viết đậm hồn dân tộc nhất. Đặng Thế Phong chỉ để lại ba bài hát, cả ba đều về mùa thu, rồi mất năm hai mươi bốn tuổi. Nhạc sĩ Phạm Duy về sau nhận xét chính ba bài ấy đã mở đầu cho dòng nhạc thu trong tân nhạc Việt.

Bây giờ mình đi xuống Hải Phòng. Ở đó có một thầy giáo dạy học tên là Ngô Đình Hộ, tức nhạc sĩ Lê Thương. Trong lớp có hai anh em nhà họ Hoàng, người em tên Hoàng Phú, về sau lấy tên là Tô Vũ. Chính thầy Lê Thương đã khuyến khích hai anh em đi theo lối nhạc mới. Cuối thập niên ba mươi, mấy người trẻ ấy lập nhóm Đồng Vọng. Rồi có thêm một cậu trai trẻ hơn, tên là Văn Cao. Về sau, Văn Cao từng nhận rằng mình học được từ Lê Thương cách giữ lấy cái hồn nhạc cổ của người mình.

Văn Cao viết bài Buồn Tàn Thu năm mười sáu tuổi. Theo lời người con trai cả của ông, có lần một gánh hát ghé Hải Phòng, chàng ca sĩ trẻ của gánh hát đứng trên sân khấu hát chính bài này. Chàng ca sĩ ấy là Phạm Duy. Từ đó hai người trẻ quen nhau, thành bạn thân. Một người viết, một người hát, đem bài hát đi tới nhiều nơi. Còn Phạm Duy, khi viết hồi ký, có một câu về thầy giáo Lê Thương mà nhiều người hay nhắc: trong làng tân nhạc, Lê Thương là người trí thức nhất.

Có một chuyện kể thêm cho vui. Người con gái làm Nguyễn Thiện Tơ viết bài Giáo Đường Im Bóng là một cô gái thành Nam, quen gọi là cô Hà Tiên. Theo lời Phạm Duy được báo chí nhắc lại, thầy Lê Thương cũng từng thầm thương cô, và viết một truyện ca tên là Nàng Hà Tiên. Một cô gái mà làm xao xuyến hai người viết nhạc. Người cưới được cô là Nguyễn Thiện Tơ, sáu năm sau ngày viết bài hát.

Hà Nội những năm bốn mươi có những phòng trà đầu tiên. Phạm Duy kể ở phòng trà Tuyết Sơn trên phố Hàng Bông Thợ Nhuộm có một chàng trai thổi sáo và đệm đàn bằng tay trái, tên là Vũ Thành. Về sau Vũ Thành thành người hòa âm, tức là người chia một giai điệu đơn sơ ra cho từng cây đàn, từng bè kèn. Ông hòa âm cho nhạc của Phạm Duy, Dương Thiệu Tước, Thẩm Oánh và nhiều người khác. Lại một sợi chỉ nữa, nối những người cùng thời. Cũng lớp ấy có Hoàng Trọng, người thành Nam viết bài đầu tay năm mười sáu tuổi, sau này được gọi là vua tango.

Sợi chỉ còn chạy vào tới Huế. Nguyễn Văn Thương, người Huế, viết Đêm Đông năm hai mươi tuổi. Năm một nghìn chín trăm năm mươi hai, em gái ông lấy chồng. Chồng cô là nhạc sĩ Nguyễn Văn Tý, người viết Dư Âm. Bốn năm sau, Nguyễn Văn Tý viết Mẹ Yêu Con cho cô con gái nhỏ. Vậy là hai người viết nhạc thành người một nhà. Cũng ở Huế có Châu Kỳ, con trai một nghệ nhân ca Huế bên sông Như Ý, cả đời viết tình buồn.

Có những sợi chỉ nối người viết nhạc với mùa Giáng Sinh. Mùa Giáng Sinh năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm, ở Phát Diệm, thầy giáo Hải Linh viết Hang Bêlem trong vài ngày. Phạm Duy về sau nhận định đó là một trong những bài hát hay nhất thời ấy. Cũng mùa Giáng Sinh năm ấy, ở Nam Định, linh mục Hoài Đức viết Cao Cung Lên. Còn thầy giáo Hùng Lân, người viết Hè Về cho học trò, đặt lời Việt cho bài Đêm Thánh Vô Cùng. Ông còn cùng Dương Thiệu Tước viết bài Uống Nước Nhớ Nguồn cho trẻ con.

Rồi có những người đi một mình mà vẫn ở trong sợi chỉ chung. Phan Huỳnh Điểu, con một ông thợ may ở Đà Nẵng, cả đời cho chữ của người khác được hát, hơn một nửa bài của ông là phổ thơ. Lê Trọng Nguyễn, thầy dạy nhạc ở Điện Bàn, luôn để sẵn tờ giấy kẻ nhạc trong túi áo. Bài Nắng Chiều của ông đi qua Huế, qua Sài Gòn, rồi sang tận Nhật Bản.

Người cuối cùng của lớp mở đường là Nguyễn Thiện Tơ. Ông sống hơn một trăm tuổi, trong chính căn nhà nơi mình sinh ra. Báo Thanh Niên gọi ông là nhạc sĩ cuối cùng của dòng nhạc tiền chiến. Mình hay nghĩ, ông đã ngồi đó tiễn từng người bạn đi trước. Bạn bè đi hết, nhưng bài hát của họ thì còn, vì những người đi sau vẫn hát.

Hai mươi hai người. Người dạy đàn, người in nhạc, người hát giùm bài của bạn, người hòa âm cho nhạc người khác. Không ai làm nên tình ca một mình. Tập sau, mình theo sợi chỉ vào Sài Gòn những mùa tình ca. Còn bây giờ, Tình Ca gửi bạn một bài hát có tên của hai mươi hai người mở đường. Mời bạn nghe cùng Vương: Sợi Chỉ Tình Ca.

Những điều Vương kể hôm nay, mình lấy từ các bài trên báo Người Lao Động, Thanh Niên, Tuổi Trẻ, Nhân Dân, Công an Nhân dân, VnExpress, Vietnam+, Đài Á Châu Tự Do và hồi ký của nhạc sĩ Phạm Duy, đã ghi trong từng tập Những Người Viết Nên Tình Ca.