Tình Ca kể chuyện · Nghe Sâu Nhạc Sĩ

Phạm Duy: Người bạn thơ áo nâu

Một người bạn trẻ hơn hai mươi tuổi

Có những tình bạn tới rất muộn, mà lại thành tình bạn sâu nhất đời. Ba tập trước, mình đã kể về bài Tình Ca, về những bài thơ được Phạm Duy phổ nhạc, về nỗi nhớ quê và một người phải tiễn đi. Tập cuối hôm nay, mình kể về một người bạn của ông, nhà thơ Phạm Thiên Thư.

Theo hồi ký của Phạm Duy, được trang Cảm nhận âm nhạc trích lại, ông gặp Phạm Thiên Thư vào năm một nghìn chín trăm bảy mươi mốt, trong một lần đi thăm nhà văn Nguyễn Đức Quỳnh. Phạm Duy viết rằng hai người yêu mến nhau ngay. Còn Phạm Thiên Thư, khi kể với báo Tiền Phong, thì nhớ rằng chính ông Nguyễn Đức Quỳnh đã gợi ý cho hai người làm chung với nhau.

Ngày ấy Phạm Duy đã rất nổi tiếng. Còn Phạm Thiên Thư là một nhà tu trẻ, kém ông chừng hai mươi tuổi, pháp danh là Tuệ Không. Tạp chí Sông Hương ghi rằng ông tu ở Thiền viện Pháp Vân, Sài Gòn, từ năm sáu mươi tư tới năm bảy mươi lăm. Cũng trong năm bảy mươi mốt, ông in bản thơ dịch Kinh Kim Cương với cái tên rất đẹp, Qua suối mây hồng.

Phạm Duy viết trong hồi ký một câu mà mình đọc xong thấy thương: gặp tu sĩ Tuệ Không kiêm thi sĩ Phạm Thiên Thư là tôi như thoát xác. Một người nhạc sĩ đã đi qua nửa đời người, đã viết bao nhiêu bài hát, vậy mà gặp một nhà tu trẻ lại thấy mình như được làm mới. Theo trang Cảm nhận âm nhạc, hai người gặp nhau gần như mỗi ngày.

Mình nghĩ ai sống tới một tuổi nào đó cũng mong có một người bạn như thế. Không phải bạn để làm ăn, không phải bạn để khoe khoang, mà là một người ngồi với mình, nói chuyện với mình, làm cho mình thấy lòng nhẹ đi. Có khi người bạn ấy trẻ hơn mình rất nhiều, có khi sống một đời rất khác mình, mà vẫn hiểu mình hơn ai hết.

Mười bài thơ viết trong ba ngày

Chuyện làm chung của hai người thì Phạm Thiên Thư kể lại với báo Tiền Phong rất vui. Ông Nguyễn Đức Quỳnh nói rằng nhạc Phạm Duy thì rất đời, còn thơ Phạm Thiên Thư thì nói về đạo Phật, hai người làm chung với nhau thì hay lắm.

Thế là Phạm Duy xin Phạm Thiên Thư mười bài thơ. Nhà thơ kể rằng mình viết xong trong ba ngày. Còn Phạm Duy thì phổ nhạc xong cả mười bài chỉ trong khoảng một tuần. Đó là mười bài đạo ca, mà trang Cảm nhận âm nhạc gọi là một mảng thật sự ý nghĩa và quan trọng trong cuộc đời Phạm Duy.

Những bài hát ấy được nhiều ca sĩ hát, nhất là Thái Thanh, và nhà in phải in bản nhạc rất nhiều. Có một chi tiết mà mình rất thích. Phạm Thiên Thư kể rằng tiền tác quyền của hai người khi ấy là một trăm năm mươi nghìn đồng. Phần của mình, ông lấy năm mươi nghìn đồng đi mua sách tặng mấy người bạn nghèo.

Mình đọc chi tiết ấy rồi ngồi im một lúc. Một nhà tu trẻ, có được món tiền đầu tiên từ thơ của mình, việc đầu tiên nghĩ tới là mua sách cho bạn nghèo. Có lẽ đạo ca không chỉ nằm trong lời hát, mà nằm trong cách người ta sống.

Ngày Xưa Hoàng Thị, những bước chân đi sau

Trong những bài hát của hai người, có một bài mà ai từng đi học trước kia chắc cũng thuộc ít nhiều. Đó là Ngày Xưa Hoàng Thị.

Báo Tuổi Trẻ kể lại câu chuyện của bài thơ. Hồi còn đi học ở trường trung học Văn Lang, gần nhà ở Tân Định, chàng học trò Phạm Thiên Thư để ý một cô bạn cùng lớp tên là Hoàng Thị Ngọ. Cậu thương mà không dám nói. Chỉ biết mỗi ngày tan học, lặng lẽ đi theo sau cô trên đường về nhà.

Rồi học xong, cậu đi tu, vào học ở Phật học viện Vạn Hạnh. Một hôm đi ngang qua con đường cũ, hình ảnh cô bạn năm xưa hiện về, và cậu viết bài thơ. Nhà thơ sau này gọi bài thơ ấy là những kỷ niệm dĩ vãng, một mối tình thoảng nhẹ vu vơ của thời trai trẻ.

Mình thích cái chữ vu vơ ấy. Không phải tình yêu lớn, không phải lời hứa hẹn, chỉ là những bước chân đi sau một người mỗi chiều tan học. Vậy mà mấy chục năm sau, bao nhiêu người đọc lên vẫn thấy mình trong đó, vì ai cũng từng có một người như thế, thương mà chưa bao giờ nói ra.

Theo báo Tuổi Trẻ, Phạm Duy đang phổ nhạc mười bài đạo ca thì tình cờ đọc được tập thơ ấy, và ông xin phổ nhạc bài Ngày Xưa Hoàng Thị. Người hát đầu tiên là ca sĩ Thanh Thúy. Rồi tới những năm bảy mươi, bài hát thành một hiện tượng, ai cũng hát. Báo chí còn đi tìm xem cô Hoàng Thị có thật không. Nhà thơ nói là có thật, tên là Hoàng Thị Ngọ, nhưng nhiều người vẫn không tin.

Báo Tuổi Trẻ còn kể rằng căn nhà cũ của nhà thơ sau này thành một quán cà phê tên là Hoa Vàng. Mình nghĩ nếu có dịp ghé đó, ngồi uống một ly cà phê, nghĩ tới một cậu học trò ngày xưa đi sau lưng một cô bạn, không dám gọi tên, thì chắc ly cà phê sẽ ngon hơn một chút.

Đưa Em Tìm Động Hoa Vàng

Bài hát thứ hai mình muốn kể là Đưa Em Tìm Động Hoa Vàng. Tạp chí Sông Hương cho biết Động Hoa Vàng là một trường ca của Phạm Thiên Thư, gồm một trăm đoạn, mỗi đoạn bốn câu lục bát, in năm bảy mươi mốt.

Một trăm đoạn thơ, mà Phạm Duy chỉ chọn ra vài đoạn để làm thành bài hát. Theo trang Cảm nhận âm nhạc, ông nói chỉ cần ba đoạn ca là đủ để kể lại cái cảnh ngày xưa của một người từ quan, bỏ hết công danh, lên non tìm động hoa vàng. Câu mở đầu bài hát thì nhiều người còn nhớ: rằng xưa có gã từ quan.

Tạp chí Sông Hương giải thích rằng gã từ quan ấy gợi tới chàng Từ Thức trong Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ. Từ Thức bỏ quan, đi chơi núi, gặp nàng tiên Giáng Hương trong động tiên, lấy nàng, rồi một ngày nhớ nhà quay về trần. Bài thơ, theo tạp chí, là một giấc mơ thoát tục, và một nỗi nhớ về một quê hương thanh bình đã xa.

Phạm Duy có nói thêm một ý mà mình thấy rất sâu. Ông nói việc người xưa lên non ẩn náu ấy không phải chỉ để nhớ nhau. Tức là bài hát không chỉ là chuyện tình. Nó là chuyện một người muốn tìm về một chỗ yên trong lòng mình.

Bài hát được rất nhiều ca sĩ hát qua mấy chục năm, như Thái Thanh, Ý Lan, Duy Quang, Vũ Khanh, Ngọc Hạ, Đức Tuấn, Mỹ Linh. Mỗi người một giọng, mà ai hát cũng thấy như đang dắt tay một người đi lên núi, tìm một cái động có hoa vàng.

Hai người bạn, hai nỗi cô đơn

Tình bạn của hai người kéo dài hơn bốn mươi năm. Trang Cảm nhận âm nhạc kể rằng năm hai nghìn mười một, Phạm Thiên Thư tới dự đám cưới của Duy Cường, con trai của Phạm Duy. Rồi khi Phạm Duy ốm nặng, nhà thơ vẫn thường tới thăm, hoặc gọi điện hỏi thăm.

Khi Phạm Duy mất vào cuối tháng một năm hai nghìn mười ba, Phạm Thiên Thư tới nhà tang lễ, rồi ngồi kể với báo Tiền Phong về người bạn già. Ông nhớ có lần Phạm Duy nói với mình: càng ngày tôi càng thấy cô đơn hơn, ông Thư ạ. Và Phạm Duy còn nói một câu nữa: họ hâm mộ tôi nhiều hơn là yêu tôi.

Phạm Thiên Thư tóm lại về bạn mình trong một câu: Phạm Duy là nghệ sĩ cô đơn, luôn cố gắng để khỏa lấp sự cô đơn nhưng không thể.

Mình đọc tới đó thì nghĩ tới bài Tình Ca, tới những bài hát mà cả nước hát theo. Một người viết cho hàng triệu người hát, mà cuối đời vẫn thấy cô đơn. Có lẽ vì vậy mà người bạn áo nâu ấy quý giá với ông tới như vậy. Một người không cần ông nổi tiếng, chỉ cần ông là một người bạn.

Còn nhà thơ Phạm Thiên Thư, theo báo Znews, đã ra đi ngày bảy tháng năm năm hai nghìn hai mươi sáu, tại nhà riêng ở Sài Gòn, hưởng thọ tám mươi sáu tuổi. Linh cữu ông được quàn ở chùa Vĩnh Nghiêm. Hai người bạn, một người đi trước mười ba năm, một người đi sau, giờ chắc đã gặp lại nhau ở một cái động hoa vàng nào đó.

Điều còn lại

Bốn tập về Phạm Duy, mình đi từ bài Tình Ca, qua những bài thơ có nhạc nằm sẵn, qua nỗi nhớ quê và một lời tiễn biệt, rồi tới một người bạn áo nâu. Mình thấy ông là một người yêu đời rất nhiều, và cũng cô đơn rất nhiều. Hai thứ ấy hình như hay đi chung với nhau.

Hôm nay, nếu bạn có một người bạn lâu năm, thử nhắn cho người ấy một tin. Không cần có chuyện gì. Chỉ hỏi dạo này khỏe không, hay rủ một ly cà phê. Có những người bạn mình tưởng lúc nào cũng còn đó, cho tới một ngày không còn nữa.

Loạt Nghe Sâu Nhạc Sĩ sẽ còn trở lại với những nhạc sĩ khác. Còn bây giờ, mời bạn nghe một bài hát Tình Ca viết riêng, gửi hai người bạn và cái động hoa vàng của họ. Tình Ca. Ở đây có bình an.