Tình Ca kể chuyện · Nghe Sâu Nhạc Sĩ

Trịnh Công Sơn: Biển nhớ và mỗi ngày một niềm vui

Hai năm ở Quy Nhơn

Ba tập trước, mình đã kể về những tình khúc đầu tay, về ba trăm lá thư từ cao nguyên, rồi về Cát Bụi và những bài hát cho thân phận con người. Nghe xong ba tập ấy, chắc có người nghĩ Trịnh Công Sơn là một người rất buồn. Hôm nay, ở tập cuối của loạt bài về ông, mình muốn kể về một Trịnh Công Sơn khác, một người biết buồn, nhưng vẫn chọn thương đời.

Câu chuyện bắt đầu ở một thành phố biển. Báo Tuổi Trẻ kể rằng từ năm một nghìn chín trăm sáu mươi hai tới năm sáu mươi tư, Trịnh Công Sơn học ở trường Sư phạm Quy Nhơn, bây giờ là Đại học Quy Nhơn. Hai năm ấy không dài, nhưng nhiều người cho rằng đó là quãng đời để lại dấu ấn rất sâu trong nhạc của ông.

Ca sĩ Tấn Sơn, người nhiều năm tìm hiểu nhạc Trịnh, cho rằng chính thời gian ở Quy Nhơn đã làm những bài hát của ông mang một nỗi buồn và sự cô đơn rất rõ. Theo ông, đó cũng là giai đoạn mà khán giả yêu thích nhất. Báo Tuổi Trẻ còn kể ra một loạt bài hát được cho là có hơi thở của vùng đất này, như Diễm Xưa, Chiều Một Mình Qua Phố, Lời Mẹ Ru, Nắng Thủy Tinh, và cả Cát Bụi mà mình đã kể ở tập trước.

Em gái của ông, ca sĩ Trịnh Vĩnh Trinh, kể rằng anh mình thường nhắc tới Quy Nhơn với sự trìu mến, thương yêu cùng nhiều kỷ niệm. Có những nơi mình chỉ ở hai năm, mà nhớ cả đời. Với Trịnh Công Sơn, Quy Nhơn là một nơi như thế.

Biển Nhớ, một đêm bên bờ biển

Trong những bài hát gắn với Quy Nhơn, có một bài mà hễ nhắc tới biển là người ta nhớ ngay. Đó là Biển Nhớ. Báo VnExpress ghi rằng bài hát ra đời vào mùa hè năm sáu mươi hai, khi ông hai mươi ba tuổi.

Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Đắc Xuân và theo lời bạn bè của ông, bài hát viết cho một cô gái tên là Bích Khê, một người bạn cùng sinh hoạt văn nghệ trong trường. Ông thương cô, nhưng thương thầm, không nói ra.

Báo Tuổi Trẻ kể lại một chi tiết mà mình đọc xong cứ nghĩ mãi. Khi Bích Khê sắp theo gia đình vào Nha Trang, đêm trước ngày cô đi, Trịnh Công Sơn ngồi một mình bên bờ biển Quy Nhơn, và viết bài hát ấy.

Ông Ngô Quang Cảnh, một người bạn học cùng trường, kể với báo VnExpress rằng hồi ấy ông thấy anh Sơn trầm tư nhiều đêm trên bãi biển. Ông Cảnh khi đó mới mười chín tuổi, và ông nói một câu rất thật: hồi đó tôi còn trẻ lắm. Có lẽ ông chưa hiểu vì sao người bạn lớn hơn mình mấy tuổi lại hay ngồi một mình ngoài biển như vậy.

Bạn bè còn kể rằng trong lời bài hát có một chỗ ghép tên của hai người lại với nhau, Sơn và Khê. Một cách giữ người mình thương rất kín đáo, chỉ người trong cuộc mới biết. Bài hát có trong album của ca sĩ Lệ Thu phát hành năm bảy mươi hai, và từ đó đi theo bao nhiêu người yêu biển.

Mình thích nhất ở Biển Nhớ là nó không trách người đi. Nó chỉ hỏi, nhẹ như sóng vỗ vào bờ: ngày mai em đi, biển nhớ tên em gọi về. Biển nhớ, chứ không phải tôi nhớ. Như thể nỗi nhớ lớn quá, một người giữ không nổi, phải gửi cho cả biển giữ giùm.

Trở lại biển, những ngày cuối

Chuyện Quy Nhơn chưa dừng ở đó. Báo Tuổi Trẻ kể rằng năm chín mươi chín, Trịnh Công Sơn trở về thăm Quy Nhơn, sau mấy chục năm xa. Rồi ông viết một bài hát tên là Biển Nghìn Thu Ở Lại.

Ca sĩ Quang Dũng, một người con của Quy Nhơn, kể rằng đó là bài hát Trịnh Công Sơn viết trên giường bệnh, và năm hai nghìn lẻ một, ông đã ký tặng bài hát ấy cho Quang Dũng. Một người trẻ ra đi từ biển, rồi gần cuối đời quay về, và để lại cho biển một bài hát nữa.

Quang Dũng nói rằng người Quy Nhơn rất yêu âm nhạc của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn. Và người Quy Nhơn cũng nhớ ông thật. Cuối năm hai nghìn mười tám, thành phố đặt tên một con đường là Trịnh Công Sơn. Tháng mười năm hai nghìn hai mươi, một bức tượng của ông được dựng trong công viên sát bờ biển.

Mình nghĩ nếu có dịp ra Quy Nhơn, bạn thử ngồi ở bờ biển ấy vào một buổi tối. Không cần mở nhạc. Chỉ ngồi nghe sóng, rồi nghĩ tới một chàng trai hai mươi ba tuổi, có một đêm ngồi ở đó, thương một người mà không dám nói.

Hãy Yêu Nhau Đi

Nếu chỉ nghe Biển Nhớ, Diễm Xưa, hay Cát Bụi, mình dễ nghĩ Trịnh Công Sơn chỉ biết buồn. Nhưng ông cũng là người viết Hãy Yêu Nhau Đi, một bài hát mà cái tên đã là một lời khuyên.

Báo Pháp Luật có một bài viết về bài hát này, xem nó như một lời cổ vũ yêu thương của ông, dù tình khúc của ông lúc nào cũng phảng phất chút buồn và chia ly. Trong bài ấy có dẫn hai câu nói của Trịnh Công Sơn mà mình muốn đọc chậm cho bạn nghe.

Câu thứ nhất: cái may ở đời là được yêu, và đôi khi cái may ở đời cũng là bị tình phụ. Mình đọc câu ấy nhiều lần. Được yêu là may, thì ai cũng hiểu. Nhưng bị tình phụ mà cũng là may, thì phải đi qua nhiều lắm mới nói được. Có lẽ ông muốn nói rằng ngay cả nỗi đau trong tình yêu cũng là một món quà, vì nó cho mình biết mình đã từng thương ai đó thật lòng, và nó cho mình những bài hát.

Câu thứ hai ngắn hơn: tôi yêu cuộc đời, và cuộc đời cũng đã yêu tôi. Một người đã đi qua bao nhiêu cuộc tình không thành, đã tiễn bao nhiêu người bạn, mà cuối cùng vẫn nói được câu ấy. Mình nghĩ đó là câu trả lời đẹp nhất cho những ai thấy nhạc Trịnh buồn.

Mình hay nghĩ, có những người sống rất lâu mà chưa bao giờ dám nói mình yêu cuộc đời. Vì đời làm mình mệt, làm mình buồn, làm mình mất nhiều thứ. Nhưng có lẽ yêu cuộc đời không có nghĩa là cuộc đời lúc nào cũng tốt với mình. Yêu cuộc đời là vẫn mở cửa buổi sáng, vẫn pha một ấm trà, vẫn hỏi thăm một người, dù hôm qua có buồn tới đâu.

Mỗi ngày tôi chọn một niềm vui

Rồi tới bài hát mà mình muốn dành nhiều thời gian nhất hôm nay. Mỗi Ngày Tôi Chọn Một Niềm Vui. Nghe cái tên thôi đã thấy nhẹ lòng.

Nhạc sĩ Hồng Đăng có nhắc tới bài này trong bài viết mà mình đã kể ở tập trước. Theo Hồng Đăng, những bài như Mỗi Ngày Tôi Chọn Một Niềm Vui, Em Còn Nhớ Hay Em Đã Quên, là những bài ông viết khi được khích lệ bởi sự trân trọng của bạn bè đồng nghiệp. Một người nghệ sĩ cũng như mọi người khác, được thương thì viết ra những bài vui hơn.

Báo Đồng Nai có một bài viết rất cảm động. Người viết kể về một buổi văn nghệ do chính các bệnh nhân của Bệnh viện Tâm thần Trung ương hai biểu diễn, và họ hát nhạc Trịnh. Bệnh viện dùng âm nhạc như một cách giúp người bệnh. Người viết để ý thấy những người hát, khi hát nhạc Trịnh, thường có vẻ nhẹ nhõm, thanh thoát hơn.

Bài báo ấy tóm triết lý trong nhạc Trịnh bằng hai chữ: chấp nhận và buông bỏ. Và mở đầu bằng một câu mà mình rất thích: Trịnh Công Sơn không phải là nhà tiên tri, nhưng ông xứng đáng là sứ giả của cái đẹp và tình yêu thương.

Mình nghĩ chữ chọn trong tên bài hát là chữ quan trọng nhất. Ông không nói mỗi ngày tôi gặp một niềm vui, hay mỗi ngày đời cho tôi một niềm vui. Ông nói tôi chọn. Tức là niềm vui không tự tới. Mình phải đi tìm, phải để ý, phải cúi xuống nhặt nó lên, như nhặt một chiếc lá đẹp trên đường.

Mình nghĩ tới những người lớn tuổi mình quen. Có bác sáng nào cũng ra công viên tập thể dục, rồi ngồi uống trà với mấy người bạn già. Có cô trồng một chậu hoa trước cửa, mỗi sáng tưới nước rồi đứng nhìn một lúc. Nhỏ thôi, nhưng đó là niềm vui họ chọn, và nhờ những niềm vui nhỏ ấy mà một ngày dài trở nên dễ thở hơn.

Những năm sau này, giọng hát Hồng Nhung, một ca sĩ sinh năm bảy mươi, đã đưa nhạc Trịnh tới với một lớp người nghe trẻ hơn. Nhiều bạn trẻ biết tới Trịnh Công Sơn lần đầu không phải qua những bài buồn, mà qua những bài như thế này, nhẹ nhàng, trong trẻo, thương đời.

Điều còn lại

Bốn tập về Trịnh Công Sơn, mình đi từ một phòng trà nhỏ ở Sài Gòn, qua những cơn mưa Huế, những lá thư từ cao nguyên, một buổi chiều thành cát bụi, rồi tới một bờ biển ở Quy Nhơn. Đi hết một vòng, mình thấy ông không phải là một người buồn. Ông là một người dám nhìn thẳng vào nỗi buồn, rồi vẫn chọn thương.

Hôm nay, mình mời bạn thử làm theo tên bài hát của ông. Trước khi đi ngủ, nghĩ xem hôm nay mình đã chọn được niềm vui nào. Có khi chỉ là một ly cà phê ngon, một tin nhắn của người thân, một cơn gió mát lúc chiều. Nhỏ thôi, nhưng mình đã chọn nó.

Tập sau, mình sẽ trở lại với nhạc sĩ Phạm Duy. Còn bây giờ, mời bạn nghe một bài hát Tình Ca viết riêng, gửi bờ biển Quy Nhơn năm ấy, và gửi những ai đang tập chọn một niềm vui mỗi ngày. Tình Ca. Ở đây có bình an.