Tình Ca kể chuyện · Nghe Sâu Nhạc Sĩ

Phạm Duy: Nhớ quê và tiễn người

Một đêm trong con ngõ dài

Có những nỗi nhớ không ồn ào. Nó không làm mình khóc, chỉ làm mình ngồi im lâu hơn một chút vào buổi tối. Bài hát Tình Hoài Hương của Phạm Duy ra đời từ một nỗi nhớ như thế.

Hai tập trước, mình kể về bài Tình Ca, về tiếng nước tôi, rồi về những bài thơ được ông phổ thành nhạc. Tập này mình kể về hai thứ mà ai sống lâu cũng mang theo, là nỗi nhớ quê, và một người mình phải tiễn đi.

Theo hồi ký của Phạm Duy, mà trang T.Vấn và Bạn Hữu có trích lại, ông soạn bài Tình Hoài Hương vào cuối năm một nghìn chín trăm năm mươi hai. Khi ấy ông vừa đưa gia đình từ Hà Nội vào sống ở Sài Gòn. Ông kể rằng mình viết bài hát trong đêm tối, ở một căn nhà yên tĩnh nằm trong một con ngõ dài trên đường Phan Thanh Giản.

Đó cũng là lúc ông bắt đầu sáng tác trở lại, sau một thời gian lo cho ban Thăng Long đi hát khắp nơi. Ông gặp lại những người bạn cũ, có thời gian ngồi một mình nhiều hơn. Và khi người ta ngồi một mình đủ lâu trong một đêm yên, thì quê nhà thường hay về.

Trang Âm nhạc kể thêm rằng Tình Hoài Hương nằm trong một nhóm bài mà Phạm Duy gọi là huyền thoại quê hương. Những bài ấy thành hình từ những chuyến đi khắp ba miền của ông, qua bao nhiêu làng quê, bao nhiêu bến sông. Cho nên khi ngồi trong căn nhà ở Sài Gòn, ông không phải tưởng tượng ra quê. Ông chỉ cần nhớ lại.

Con sông đào, phiên chợ chiều, khói bếp

Phạm Duy gọi Tình Hoài Hương là một bài hát hoài cảm. Ông viết trong hồi ký rằng nó là sự nhớ nhung của riêng ông đối với một nửa mảnh đất quê hương mà ông vừa xa.

Điều mình thích nhất ở bài hát này là nó không kể chuyện lớn. Nó nhớ những thứ rất nhỏ. Một con sông đào chảy qua làng. Một phiên chợ chiều. Một vòm tre. Một làn khói bếp bay lên lúc chiều tối. Toàn là những thứ mà ai lớn lên ở quê cũng từng thấy, rồi tưởng là bình thường, cho tới ngày xa nó.

Trang Âm nhạc và trang T.Vấn đều nhắc tới một điều rất hay. Phạm Duy nói rằng trong bài này ông không chỉ nhắc lại ca dao, mà ông đối đáp với ca dao. Tức là người xưa nói một câu, rồi ông trả lời lại bằng một câu của mình, như hai người ngồi bên nhau mà nói chuyện qua mấy trăm năm.

Mình nghĩ tới hình ảnh ấy hoài. Ca dao là tiếng của những người không biết tên, hát ngoài ruộng, ngoài sông, từ đời này qua đời khác. Rồi một người nhạc sĩ ngồi trong đêm, nghe lại tiếng của họ, và hát trả lời họ. Không phải để sửa, cũng không phải để khoe, mà để nói rằng tôi vẫn còn nghe, tôi vẫn còn nhớ.

Trước đó, nhiều bài của ông là đối cảnh sinh tình, đi tới đâu, thấy gì, viết nấy. Còn Tình Hoài Hương thì khác, nó viết bằng trí nhớ. Không còn đứng giữa cánh đồng, mà ngồi giữa phố, nhắm mắt lại để thấy cánh đồng.

Người hát bài này hay nhất, theo nhiều người, là ca sĩ Thái Thanh, em vợ của ông. Giọng Thái Thanh trong bài này không bi lụy. Nó nhẹ, nó trong, như người kể chuyện quê cho con cháu nghe, nhớ mà không oán, thương mà không buồn tới tận cùng.

Mình nghĩ ai đi làm ăn xa cũng có một bài Tình Hoài Hương riêng trong lòng. Có khi là tiếng gà gáy trưa. Có khi là mùi rơm phơi ngoài sân. Có khi là giọng má gọi về ăn cơm. Mấy thứ ấy không ai viết thành sách, nhưng nó theo mình suốt đời.

Một mối tình đầu ở Phan Thiết

Bây giờ mình kể sang một chuyện khác, chuyện tình. Nhưng để hiểu bài Nghìn Trùng Xa Cách, mình phải quay ngược về năm một nghìn chín trăm bốn mươi bốn, ở Phan Thiết.

Tạp chí Đáng Nhớ kể rằng năm ấy, khi đi theo một gánh hát và dừng chân ở Phan Thiết, chàng trai trẻ Phạm Duy quen một người phụ nữ tên là Hélène. Bà mang hai dòng máu Việt và Anh, sống ở đồn điền Suối Kiết gần tỉnh lỵ, cùng mẹ già và hai đứa con nhỏ.

Thử hình dung một gánh hát những năm ấy. Một đoàn người đi từ tỉnh này qua tỉnh khác, dựng sân khấu ở chợ, ở đình làng, hát mấy đêm rồi lại thu dọn đi tiếp. Người trẻ trong gánh hát quen ai ở đâu thì cũng chỉ được mấy hôm. Vậy mà có những người chỉ gặp mấy hôm, lại nhớ cả đời.

Phạm Duy kể lại mối tình ấy bằng mấy chữ rất đẹp: rất nhẹ nhàng và trong sạch. Rồi gánh hát đi tiếp, người đi đường người, mỗi người một ngả đời.

Hơn mười năm sau, hai người gặp lại nhau ở Sài Gòn, khi cả hai đều đã có gia đình riêng. Và cô con gái nhỏ ngày nào ở đồn điền Suối Kiết, tên là Alice, giờ đã thành một thiếu nữ. Cô thích làm thơ, thích âm nhạc, và thích hát nhạc của Phạm Duy.

Ba trăm bài thơ và một lọn tóc

Chuyện tiếp theo là chuyện mà chính Phạm Duy đã kể công khai trong hồi ký, nên mình xin kể lại thật nhẹ, như kể về một nỗi lòng của người nghệ sĩ.

Theo Tạp chí Đáng Nhớ, giữa Phạm Duy và Alice có một tình cảm kéo dài từ khoảng năm năm mươi sáu tới năm sáu mươi tám. Trong những năm ấy, Alice viết tặng ông chừng ba trăm bài thơ. Còn ông thì viết nhiều bài hát mà người ta cho là có bóng dáng của cô.

Bài báo kể rằng ông bắt đầu ngỏ lòng với cô vào một mùa thu, năm năm mươi bảy. Một người đàn ông đã đi qua nhiều nơi, đã có gia đình, đã nổi tiếng. Một cô gái trẻ thích làm thơ. Đó không phải là một chuyện tình dễ kể, và có lẽ vì vậy mà ông kể nó bằng một giọng rất dè dặt.

Phạm Duy viết trong hồi ký rằng ông không cần phải chiếm đoạt, nhất là chiếm đoạt một người con gái còn ít tuổi. Ông viết thêm một câu ngắn: mỗi cuối tuần gặp nhau, thế là quá đủ. Đó là một tình cảm mà ông tự giữ trong giới hạn của mình.

Người viết bài báo kể rằng hơn bốn mươi năm sau, chính mắt mình còn thấy những kỷ vật của mối tình ấy được Phạm Duy giữ trong một hộp kính. Có những chiếc lá khô ép trong tập thơ tình. Có một lọn tóc màu nâu mà Alice cắt tặng ông vào dịp sinh nhật.

Mình đọc tới chi tiết ấy thì nghĩ, có những thứ người ta không giữ được người, nhưng giữ được một chiếc lá. Và chiếc lá ấy nằm im trong hộp kính bốn mươi năm, như một câu hát chưa hát hết.

Nghìn Trùng Xa Cách, lời tiễn biệt

Rồi tới cuối những năm sáu mươi, Alice từ biệt ông để đi lấy chồng. Báo Công an Đà Nẵng có dẫn lại lời Phạm Duy, rằng ông soạn bài Nghìn Trùng Xa Cách, coi như lời tiễn biệt người yêu.

Trang Văn Việt ghi bài hát ra đời khoảng năm một nghìn chín trăm sáu mươi chín, và người hát nổi tiếng là Thái Thanh. Câu mở đầu thì có lẽ nhiều người còn nhớ: nghìn trùng xa cách người đã đi rồi.

Thái Thanh hát bài này bằng một giọng rất lạ. Không than, không nức nở, mà như một người đứng ở sân ga nhìn chuyến tàu đi khuất, rồi quay lưng về nhà, đi thật chậm. Nhiều người nghe bài hát từ hồi còn trẻ, tới bây giờ tóc đã bạc, nghe lại vẫn thấy một cái gì đó nghẹn ở cổ.

Có một điều lạ là một bài hát viết cho chuyện riêng của một người, lại thành tâm trạng chung của cả một lớp người trẻ thành thị thời ấy. Trang Văn Việt cũng nhận xét như vậy. Có lẽ vì ai cũng từng có một người phải tiễn đi. Có khi là người yêu đi lấy chồng. Có khi là người bạn đi xa. Có khi là cha mẹ, đi một chuyến không về.

Mình thích nhất ở bài hát này là nó không trách. Nó không hỏi vì sao em đi, không than rằng em phụ bạc. Nó chỉ trả lại, chỉ cảm ơn, chỉ nhìn theo. Đó là cái cách tiễn người của một người đã đủ lớn để biết rằng thương một người không có nghĩa là giữ người ấy mãi bên mình.

Nguyễn Hoàng Linh, trong một bài viết về Phạm Duy, có dẫn một câu của ông rất buồn mà cũng rất thật: tôi soạn tình ca một mình. Viết tình ca thì phải có hai người, nhưng soạn thì chỉ có một. Có lẽ những bài tình ca hay nhất đều được viết vào lúc chỉ còn lại một người.

Điều còn lại

Một bài nhớ quê, một bài tiễn người. Hai bài cách nhau gần hai mươi năm, mà nghe lại thấy giống nhau lạ lùng. Cả hai đều là cách Phạm Duy giữ lại một thứ mình không còn giữ được nữa. Quê thì ở xa. Người thì đã đi. Chỉ có bài hát là ở lại với mình.

Mình cũng nghĩ tới những người đang ở xa quê, đi làm ăn ở thành phố, hay ở một nơi nào đó rất xa. Tối nay nếu có dịp, bạn thử gọi về nhà một cuộc điện thoại, không cần có chuyện gì, chỉ hỏi má ăn cơm chưa, hỏi ba hôm nay có khỏe không. Có những câu hỏi rất nhỏ mà người ở nhà chờ hoài.

Hôm nay, nếu bạn đang nhớ một nơi nào, hay đang nhớ một người nào, thì không sao cả. Nhớ là một cách thương. Có khi mình không cần làm gì với nỗi nhớ ấy, chỉ cần để nó ngồi bên mình một lúc, như một người bạn cũ.

Tập sau, mình sẽ kể về một Phạm Duy khác nữa, một Phạm Duy của những bài ca cho đời thường. Còn bây giờ, mời bạn nghe một bài hát Tình Ca viết riêng, gửi con sông đào, phiên chợ chiều và những người mình đã tiễn đi. Tình Ca. Ở đây có bình an.