Tình Ca kể chuyện · Nghe Sâu Nhạc Sĩ

Trịnh Công Sơn: Một buổi chiều thành cát bụi

Một buổi chiều ở rạp Casino

Có những bài hát lớn ra đời từ một biến cố lớn. Nhưng cũng có những bài hát ra đời từ một buổi chiều rất bình thường, bình thường tới mức người viết cũng không còn nhớ đó là ngày nào. Bài Cát Bụi của Trịnh Công Sơn là một bài như thế.

Hôm nay mình muốn ngồi lại với một mặt khác của nhạc Trịnh. Hai tập trước mình kể về tình yêu, về Bích Diễm, về Dao Ánh, về những lá thư từ cao nguyên. Tập này mình kể về những bài hát mà ông viết cho chính kiếp người, cho chuyện đến rồi đi, chuyện được rồi mất. Đó là Cát Bụi, Một Cõi Đi Về và Phôi Pha.

Chuyện ra đời của bài Cát Bụi thì chính Trịnh Công Sơn đã kể lại, trong một bài viết đăng trên tạp chí Thế Giới Âm Nhạc, số đầu năm một nghìn chín trăm chín mươi tám. Ông viết rằng có một buổi chiều, ông không còn nhớ ngày tháng, ông đi một mình tới rạp Casino để xem phim.

Phim hôm ấy là tập thứ sáu của một bộ phim nhiều tập, tên là Hiệp sĩ mù nghe gió kiếm. Trong tập phim có một cảnh rất ngắn. Người hiệp sĩ mù gặp một người nghệ sĩ cũng mù, ngồi đàn bên đường. Rồi hai người đi vào một cánh rừng mùa thu. Tiếng đàn đang ngân thì dây đàn đứt, vì có kẻ đang rình nghe lén. Hai người lặng lẽ chia tay nhau.

Cảnh phim ấy chỉ thoáng qua thôi, vậy mà nó làm ông buồn, một nỗi buồn mà ông cũng không giải thích được vì sao. Xem phim xong, ông đi bộ trên phố, ghé một quán quen, rồi mới về nhà.

Tối hôm ấy, ông lấy cuốn Zorba le Grec của nhà văn Hy Lạp Nikos Kazantzakis ra đọc lại. Tới một đoạn, nhân vật Zorba than thở với con chim đa đa, rằng tiếng hót của nó làm tan nát tim người. Đọc tới đó, ông gập sách lại. Ông viết một câu mà mình rất thích: có một cái gì đó thật trùng hợp trong cùng một buổi chiều.

Một tiếng đàn đứt giữa rừng thu, một tiếng chim làm tan nát lòng người. Hai thứ ấy gặp nhau trong lòng một người trẻ vào cùng một buổi chiều, và từ đó một nỗi buồn rất gần với sự chia ly bắt đầu trỗi dậy.

Một giai điệu trên đường về

Rồi trên đường về, theo lời ông kể, có một giai điệu bỗng vang lên trong đầu. Ông lặp đi lặp lại nó nhiều lần, hát khe khẽ một mình giữa phố. Về tới nhà, ông ghi lại, và bài hát gần như đã xong.

Sáng hôm sau, ông hát cho mấy người bạn nghe. Ông kể là hầu hết đều thích. Chỉ vậy thôi. Không có một tuyên ngôn nào, không có một sự kiện lớn nào. Một buổi chiều xem phim một mình, một trang sách gập lại, một đoạn đường đi bộ về nhà, và một bài hát đi theo người Việt mấy chục năm nay.

Cái câu mở đầu của bài hát thì có lẽ ai cũng thuộc: hạt bụi nào hóa kiếp thân tôi. Một câu hỏi rất lạ cho một bài hát. Không hỏi em ở đâu, không hỏi tình còn hay mất, mà hỏi chính mình từ đâu tới.

Trong bài viết năm ấy, Trịnh Công Sơn còn viết một câu mà mình nghĩ là chìa khóa để nghe nhạc của ông. Ông nói rằng mỗi bài hát đều bắt nguồn từ một duyên cớ nào đó. Có khi chỉ là một câu chuyện không đâu.

Rồi ông nhìn lại buổi chiều hôm ấy, khi đã mấy chục năm trôi qua. Ông viết rằng người hiệp sĩ mù đã mất được chừng hai năm, ông nhà văn viết Zorba cũng đã mất, con chim đa đa cũng đã chết. Và nếu Zorba là người có thật, thì có lẽ người ấy cũng không còn nữa. Ông kết lại bằng một câu rất nhẹ mà rất buồn: thời gian đã nghiền nát tất cả thành cát bụi hết rồi.

Mình đọc tới câu ấy thì ngồi im một lúc. Thì ra bài hát không chỉ nói về cát bụi. Chính buổi chiều sinh ra bài hát, rồi cũng thành cát bụi. Chỉ có bài hát là còn ở lại.

Cát bụi và lòng từ bi

Nhiều người nghe Cát Bụi lần đầu thấy buồn, thậm chí thấy bi quan. Một kiếp người sinh ra từ hạt bụi, rồi trở về làm cát bụi, nghe sao mà mong manh quá.

Nhưng có một cách nghe khác. Tạp chí Nghiên cứu Phật học có một bài viết về âm hưởng Phật giáo trong bài Cát Bụi. Người viết cho rằng Trịnh Công Sơn không bi quan về cuộc sống, mà chỉ nói thật lòng mình về sự mong manh của kiếp người. Bài viết nhắc tới những điều rất gần với đạo Phật, như vô thường, như sinh, lão, bệnh, tử, như chuyện bớt đi cái tôi khi biết mình nhỏ bé.

Một tác giả khác, Liêu Hà, cũng viết rằng hình như Trịnh Công Sơn đã thấm cái lẽ sinh, lão, bệnh, tử của đời người. Con người nhỏ bé và hữu hạn trước một thế giới vô cùng. Có thể kiếp trước mình chỉ là một hạt bụi vô danh, rồi được làm người một lần. Và theo cách đọc ấy, khi biết đời mình ngắn, người ta có thể tự chọn cho mình một màu sắc, để khi trở về cát bụi, vẫn thấy đời mình có nghĩa.

Mình thích cách hiểu ấy. Biết mình là hạt bụi không phải để buồn, mà để bớt giận, bớt hơn thua, bớt giữ chặt những thứ rồi cũng phải buông. Có lẽ vì vậy mà trong cùng một người, vừa có Cát Bụi, lại vừa có những bài rất thương đời, rất thương người.

Nhà văn Bửu Ý có lần gọi ông là kẻ du ca về tình yêu, quê hương và thân phận. Tình yêu thì mình đã kể ở hai tập trước. Còn thân phận, thì Cát Bụi là cánh cửa đầu tiên.

Một Cõi Đi Về, bao nhiêu năm còn mãi ra đi

Nếu Cát Bụi hỏi mình từ đâu tới, thì Một Cõi Đi Về lại hỏi mình đang đi đâu. Bài hát mở ra bằng một câu mà ai từng đi xa cũng thấy chạm vào lòng: bao nhiêu năm rồi còn mãi ra đi.

Tạp chí Đẹp, trong một bài về tình bạn giữa ca sĩ Khánh Ly và Trịnh Công Sơn, có kể rằng chính ông đã dạy bà bài Một Cõi Đi Về, trong căn nhà của ông ở Huế. Một người viết, một người hát, ngồi với nhau trong một căn nhà cũ, tập từng câu cho một bài hát về chuyện đến và đi.

Hai người quen nhau từ đầu những năm sáu mươi ở Đà Lạt. Khánh Ly kể rằng đêm đầu tiên gặp, bà chẳng biết ông là ai cả. Rồi cuối năm sáu mươi bảy, hai người gặp lại ở Sài Gòn và bắt đầu hát với nhau ở Quán Văn. Bà nói vui rằng đi hát với ông Trịnh Công Sơn thì chẳng có đồng nào, chỉ chia nhau bữa cơm, điếu thuốc. Nhạc sĩ Trần Tiến thì tóm tình bạn ấy trong một câu rất gọn: một người hiểu nhạc một người, một người hiểu giọng hát một người.

Còn cái chữ cõi trong tên bài hát thì mỗi người nghe một kiểu. Có người nghe là cõi đời, nơi mình ở trọ một thời gian rồi đi. Có người nghe là cõi lòng, nơi mình đi hoài mà vẫn chưa về tới. Có một câu mà người ta hay nhắc như lời của Trịnh Công Sơn: sống giữa đời này chỉ có thân phận và tình yêu, thân phận thì hữu hạn, tình yêu thì vô cùng. Mình không tìm được ông nói câu ấy ở đâu, nên chỉ xin kể lại như một câu người đời gửi gắm cho ông. Nhưng nghe Một Cõi Đi Về, mình thấy câu ấy đúng.

Có lẽ ai trong mình cũng có một cõi đi về riêng. Với người này là căn nhà của mẹ ở quê. Với người kia là một bàn thờ, một quán cà phê quen, một bài hát cũ. Đi đâu thì đi, cuối ngày mình cũng mong có một chỗ để về.

Phôi Pha, và một người đã sống hết mình

Bài thứ ba của tập hôm nay là Phôi Pha. Chữ phôi pha nghe đã thấy buồn rồi. Nó là cái phai đi rất chậm, chậm tới mức mình không thấy, chỉ tới một ngày nhìn lại mới giật mình. Bài hát có một câu nói về ngày sẽ hết, và người hát sẽ không còn thấy nữa, nói nhẹ như nói chuyện thời tiết.

Nhạc sĩ Hồng Đăng ở Hà Nội có viết một bài về ông, in trong cuốn sách Chân trời gọi nắng. Trong bài ấy, Phôi Pha được xếp chung với Tuổi Đá Buồn, Diễm Xưa, như những bài hát mang nỗi buồn thân thế.

Hồng Đăng kể rằng những năm cuối, khi hai người bạn thân của ông là giáo sư Hoàng Thiệu Khang và nhà lý luận mỹ học Thái Bá Vân lần lượt ra đi, Trịnh Công Sơn như suy sụp hẳn. Mỗi lần nhắc tới hai người bạn ấy, ông lộ rõ nỗi xót xa. Hồng Đăng cũng kể rằng các em của ông, em trai, em gái, em dâu, em rể, đã hết lòng chăm sóc ông, và ông rất thương, rất biết ơn các em.

Rồi Hồng Đăng viết một câu mà mình nghĩ là câu hay nhất người ta từng viết về Trịnh Công Sơn: Sơn đã sống hết mình, đã yêu hết mình, nhưng nỗi buồn của thân phận vẫn đè nặng lên anh.

Trịnh Công Sơn mất ngày một tháng tư năm hai nghìn lẻ một, ở Sài Gòn, khi ông sáu mươi hai tuổi. Người sinh ra ở Buôn Ma Thuột, lớn lên ở Huế, sống những năm cuối ở Sài Gòn, rồi trở về làm cát bụi, đúng như bài hát ông viết từ một buổi chiều rất xa.

Nhưng mình không muốn kết chương này bằng nỗi buồn. Vì sau bao nhiêu năm, mỗi ngày đầu tháng tư, căn nhà cũ của ông ở Sài Gòn vẫn có người tới thắp nhang, đặt hoa. Ở Huế, ở Đà Lạt, ở Hà Nội, vẫn có những đêm nhạc nhớ ông. Thân phận thì hữu hạn thật. Nhưng những bài hát thì vẫn còn đi, đi mãi, như chính câu hát của ông.

Điều còn lại

Sau tập này, mình nghĩ tới câu của ông, rằng mỗi bài hát đều có một duyên cớ. Có lẽ mỗi ngày của mình cũng vậy. Một buổi chiều tưởng như chẳng có gì, một cuốn sách đọc dở, một đoạn đường đi bộ về nhà, biết đâu lại là buổi chiều mình nhớ cả đời.

Nếu hôm nay bạn đang buồn vì một điều gì đó, thử nghe lại Cát Bụi, không phải để buồn thêm, mà để thấy mình nhỏ lại một chút, nhẹ lại một chút. Những gì làm mình giận hôm nay, mười năm nữa cũng thành cát bụi. Chỉ có lòng thương là còn ở lại.

Tập sau, mình sẽ kể về một Trịnh Công Sơn rất khác, một người chọn mỗi ngày một niềm vui, viết Biển Nhớ, viết Hãy Yêu Nhau Đi. Còn bây giờ, mời bạn nghe một bài hát Tình Ca viết riêng, gửi buổi chiều ở rạp Casino năm ấy. Tình Ca. Ở đây có bình an.