Tình Ca kể chuyện · Nghe Sâu Nhạc Sĩ

Phạm Duy: Nghe nhạc nằm sẵn trong thơ

Cô Hái Mơ, cánh cửa đầu tiên

Có những bài thơ nằm yên trên trang giấy rất lâu, rồi một ngày có người đọc lên và nghe thấy trong đó một giai điệu đã nằm sẵn từ bao giờ. Người ấy không thêm thắt gì nhiều, chỉ nhẹ nhàng khơi cho giai điệu bước ra. Người Việt có một chữ rất đẹp cho việc ấy: phổ thơ. Và trong những người phổ thơ, có lẽ không ai đi xa bằng nhạc sĩ Phạm Duy.

Mình kể với bạn từ một bài thơ in năm một nghìn chín trăm ba mươi sáu, trên một tờ tuần báo ở Hà Nội. Bài thơ tên là Cô Hái Mơ, của một chàng trai quê mười tám tuổi tên Nguyễn Bính. Một chàng trai đi qua đồi mơ, thấy một cô gái đang hái quả, buông một câu hỏi bâng quơ, rồi cô gái chẳng trả lời, cứ thế đi khuất sau rặng núi. Chỉ có vậy thôi. Một cuộc gặp không thành, một câu hỏi không có lời đáp. Mà người đọc thì nhớ mãi.

Sáu năm sau, năm một nghìn chín trăm bốn mươi hai, có một chàng trai Hà Nội hai mươi mốt tuổi đọc bài thơ ấy và đặt cho nó một giai điệu. Chàng trai ấy là Phạm Duy. Đài Á Châu Tự Do khi kể chuyện những ca khúc phổ thơ Nguyễn Bính có nhắc rằng chính Phạm Duy coi bài Cô Hái Mơ là cánh cửa đưa ông bước vào âm nhạc. Bạn thử nghĩ xem, cả một đời sáng tác gần nghìn bài hát, lại bắt đầu từ một cô gái hái mơ không chịu trả lời.

Nghe bài hát Cô Hái Mơ, bạn sẽ thấy một điều thú vị. Thơ Nguyễn Bính viết theo thể thơ bảy chữ, câu nào cũng đều đặn. Nhưng giai điệu của Phạm Duy không đi đều như nhịp thơ. Nó có chỗ ngân dài, có chỗ dừng lại như người đang ngập ngừng, có chỗ đi nhanh như bước chân lên dốc. Ông đọc bài thơ như đọc một câu chuyện, rồi để âm nhạc kể lại câu chuyện ấy bằng hơi thở của chính nó.

Và nhạc của bài cũng mang chút hơi hướng những làn điệu dân ca miền Bắc. Không phải chép lại một câu dân ca nào, mà là cái không khí ấy, cái màu ngũ cung ấy, khiến người nghe thấy quen như đã nghe ở đâu đó từ thuở nhỏ. Đó cũng là con đường Phạm Duy sẽ đi suốt đời: tìm cái mới ngay trong cái quen thuộc nhất của quê hương mình.

Mình hay nghĩ, phổ thơ giống như dịch một bài thơ sang một thứ ngôn ngữ khác, mà thứ ngôn ngữ ấy là âm nhạc. Người dịch giỏi không làm mất đi cái hồn của bài thơ. Người dịch giỏi còn làm cho bài thơ đi được tới những người chưa bao giờ đọc thơ. Bà mẹ quê không biết chữ vẫn hát được Cô Hái Mơ. Người thợ ngồi nghỉ trưa vẫn ngân nga được Cô Hái Mơ. Bài thơ của chàng trai mười tám tuổi năm ấy, nhờ một chàng trai hai mươi mốt tuổi khác, đã đi vào đời sống của rất nhiều người.

Nhưng Cô Hái Mơ mới chỉ là bước đầu. Phải tới khi gặp một bài thơ của một thi sĩ khác, một bài thơ ngắn về một buổi chiều có người nằm ngủ bên vai, thì nghề phổ thơ của Phạm Duy mới thật sự chạm tới những tầng sâu nhất của lòng người.

Ngậm Ngùi, lời ru cho người lớn

Năm một nghìn chín trăm bốn mươi, ở Hà Nội có một tập thơ ra đời mang tên Lửa Thiêng, của thi sĩ Huy Cận. Trong tập thơ ấy có một bài rất ngắn, tên là Ngậm Ngùi. Một buổi chiều, có người con gái nằm ngủ, có người con trai ngồi bên, có tiếng gió hiu hiu, có cái buồn không biết từ đâu tới. Bài thơ không kể chuyện gì cả. Nó chỉ giữ lại một giây phút lặng yên, như ai đó nín thở để không làm người mình thương thức giấc.

Rồi về sau, Phạm Duy phổ bài thơ ấy thành bài hát Ngậm Ngùi. Mình không tìm được nguồn nào ghi chắc năm ông phổ, nên mình chỉ xin nói là những năm sau đó. Nhưng điều mình muốn kể với bạn không phải là năm tháng. Mà là cách ông giữ được cái lặng yên của bài thơ.

Bạn biết không, có những bài thơ khi phổ nhạc người ta hay làm cho nó to lên, cho nó cao trào, cho nó có điệp khúc vang vang. Phạm Duy không làm vậy với Ngậm Ngùi. Ông để giai điệu thật nhỏ, thật chậm, như một lời ru. Câu nhạc đi lên một chút rồi lắng xuống, đi lên một chút rồi lắng xuống, như hơi thở của người đang ngủ. Người hát không được hát to. Người hát phải hát như đang thì thầm bên tai một người.

Có một điều mình rất phục ở Phạm Duy khi phổ thơ. Ông nghe được nhạc tính nằm sẵn trong từng chữ. Tiếng Việt có sáu thanh, chữ thanh ngang thì bằng, chữ thanh huyền thì trầm, chữ thanh sắc thì vút lên. Thơ Huy Cận trong bài này dùng rất nhiều chữ êm, chữ trầm. Phạm Duy để giai điệu đi theo đúng những chữ ấy, nên khi hát lên, chữ nào cũng rõ, không chữ nào bị méo tiếng. Người nghe không cần nhìn lời vẫn hiểu.

Và cũng vì thế mà Ngậm Ngùi trở thành một bài hát ru. Không phải bài hát ru con theo nghĩa thông thường, mà là một bài hát ru cho người lớn, cho những người mệt mỏi cần được dỗ dành. Nhiều người kể rằng họ từng nghe bài hát này trong những đêm khó ngủ, và thấy lòng mình dịu xuống.

Mình nghĩ ở đây có một bài học nhỏ về cách thương người. Thương một người đôi khi không phải là nói thật nhiều, làm thật nhiều. Có khi thương là ngồi yên bên cạnh, giữ cho người ấy một giấc ngủ bình yên, không đòi hỏi gì. Bài thơ của Huy Cận nói điều ấy bằng chữ. Bài hát của Phạm Duy nói điều ấy bằng âm thanh. Và người nghe hôm nay, sau gần một thế kỷ, vẫn hiểu.

Cô Hái Mơ là tuổi trẻ, là một lần gặp gỡ. Ngậm Ngùi là tình thương lặng lẽ. Còn bài thơ tiếp theo mình muốn kể, thì là nỗi nhớ của một người lính trẻ ở phố núi, một bài thơ mà Phạm Duy kể rằng ông chỉ cần hai ngày để làm thành bài hát.

Còn Chút Gì Để Nhớ, gió núi Tây Nguyên

Có một phố núi ở Tây Nguyên, đường đất đỏ, sương mù buổi sáng, những con dốc nghiêng nghiêng, và những cô gái má đỏ hây hây vì gió lạnh. Phố núi ấy là Pleiku. Khoảng năm một nghìn chín trăm bảy mươi, có một thi sĩ trẻ tên Vũ Hữu Định viết về phố núi ấy một bài thơ, tên là Còn Chút Gì Để Nhớ.

Bài thơ ngắn, mộc, đọc lên như một lời tâm sự. Rồi Phạm Duy đọc được bài thơ và làm thành bài hát cùng tên. Về hoàn cảnh ra đời của bài hát, các nguồn kể lại không giống nhau, có tới mấy câu chuyện khác nhau. Mình không chọn câu chuyện nào, chỉ kể với bạn điều mà chính Phạm Duy từng nói: ông viết bài hát này trong khoảng hai ngày.

Có một chi tiết âm nhạc rất đáng nghe. Một bài nghiên cứu về nhạc Phạm Duy kể rằng khi làm bài hát này, ông đang tìm hiểu âm nhạc vùng Tây Nguyên, và ông đã chọn cho nó một thang âm năm nốt, một thứ màu ngũ cung rất riêng. Nhờ vậy mà khi nghe Còn Chút Gì Để Nhớ, bạn có cảm giác như gió núi đang thổi qua, như tiếng chiêng ở xa xa, dù trong bài không hề có tiếng chiêng nào.

Mình muốn bạn để ý cách Phạm Duy phổ bài thơ này khác hẳn hai bài trước. Cô Hái Mơ có màu dân ca miền Bắc. Ngậm Ngùi là lời ru thì thầm. Còn Chút Gì Để Nhớ thì mang hơi thở của núi rừng Tây Nguyên. Ba bài thơ, ba thi sĩ, ba vùng đất, ba thứ màu âm nhạc. Phạm Duy không áp một khuôn nhạc của mình lên mọi bài thơ. Ông đi tìm âm nhạc ngay trong bài thơ ấy, ngay trong vùng đất mà bài thơ ấy được viết ra.

Báo VietNamNet từng ghi lại rằng cuối đời ông vẫn còn phổ thơ, như mười bài thơ của thi sĩ Bích Khê, hay những bài trong trường ca về thi sĩ Hàn Mặc Tử. Từ chàng trai hai mươi mốt tuổi phổ Cô Hái Mơ, tới ông cụ ngoài tám mươi vẫn ngồi đọc thơ và nghe nhạc trong thơ, nghề phổ thơ đi theo ông suốt một đời.

Mình nghĩ cái quý nhất của những bài phổ thơ là chúng đã đưa thơ Việt tới với rất nhiều người không bao giờ cầm một tập thơ. Có người cả đời chưa đọc Lửa Thiêng của Huy Cận, nhưng thuộc lòng Ngậm Ngùi. Có người không biết Vũ Hữu Định là ai, nhưng hát được Còn Chút Gì Để Nhớ. Âm nhạc đã làm cái việc mà thơ một mình khó làm được: bay ra khỏi trang giấy, vào tới bữa cơm, vào tới quán cà phê, vào tới giấc ngủ của người ta.

Điều còn lại

Hôm nay, nếu bạn có một tập thơ cũ nào đó trong nhà, thử mở ra đọc một bài, đọc chậm thôi, đọc thành tiếng. Biết đâu bạn cũng sẽ nghe thấy một giai điệu nho nhỏ nằm sẵn trong những con chữ, như Phạm Duy đã nghe thấy suốt một đời.

Tập sau, mình sẽ kể về những tình ca đôi lứa của Phạm Duy, những bài như Tình Hoài Hương, Nghìn Trùng Xa Cách. Còn bây giờ, mời bạn nghe một bài hát Tình Ca viết riêng, như một lời cảm ơn gửi người đã nghe được nhạc trong thơ. Tình Ca. Ở đây có bình an.