Tình Ca kể chuyện · Nghe Sâu Nhạc Sĩ

Trịnh Công Sơn: Ba trăm lá thư từ cao nguyên

Lá thư đầu tiên

Ngày mười bảy tháng chín năm một nghìn chín trăm sáu mươi bốn, ở một vùng cao nguyên lạnh và vắng mà ngày ấy người ta gọi là B'lao, tức Bảo Lộc bây giờ, có một thầy giáo trẻ ngồi viết thư. Lá thư ấy gửi về Huế, cho một cô gái mới mười mấy tuổi. Rồi lá thứ hai, lá thứ ba, rồi hơn ba trăm lá thư trong ba năm. Người viết là Trịnh Công Sơn. Người nhận là Ngô Vũ Dao Ánh, em gái của Bích Diễm mà mình đã kể ở tập trước.

Hôm nay mình muốn ngồi lại với những lá thư ấy, và với những bài hát ra đời cùng thời. Vì nếu muốn hiểu tình yêu trong nhạc Trịnh, có lẽ không có cửa nào gần hơn là đọc những dòng ông viết cho người mình thương, khi chưa nghĩ rằng một ngày nào đó cả nước sẽ đọc.

Báo Pháp Luật kể lại rằng, sau khi chuyện với Bích Diễm không thành, chính Dao Ánh, khi ấy mới khoảng mười lăm tuổi, đã viết thư động viên ông. Từ những lá thư an ủi ấy, một tình thân bắt đầu, rồi dần dần thành tình yêu. Khi Dao Ánh mười tám tuổi, ông ngỏ lời, và cô nhận lời.

Những ngày ở B'lao

Mình thử hình dung cuộc sống của ông ở B'lao. Một thầy giáo dạy tiểu học, lương ít, ở một vùng xa, mưa nhiều, sương nhiều, buổi tối không có gì ngoài tiếng gió và tiếng côn trùng. Một chàng trai Huế quen sống giữa bạn bè, giữa sông Hương và những quán cà phê, bỗng thấy mình một mình giữa núi rừng.

Có một chi tiết dễ thương mà báo Pháp Luật kể lại: những ngày ấy, cô em gái của ông, ca sĩ Trịnh Vĩnh Trinh, có lúc làm người đưa thư, nối hai người lại với nhau. Một cô em gái nhỏ cầm lá thư chạy qua mấy con phố Huế, mình nghe mà thấy thương cả cái thời mà tình yêu phải đi chậm như vậy.

Trong hoàn cảnh ấy, mỗi lá thư từ Huế gửi lên là một ngọn đèn. Những bài báo viết về sau kể rằng thư của Dao Ánh đã cho ông hy vọng trong những ngày cô đơn nhất, và có khi trong thư cô còn ép một chiếc lá long não khô, chiếc lá của con đường quen ở Huế. Nhà thơ Nguyễn Duy, người biên tập tập thư sau này, cho biết ông đã đọc khoảng ba trăm hai mươi lá. Có những lá vui tươi, có những lá viết về những buổi hẹn không thành. Có những lá đầy lo âu về đời sống, và lá nào cũng đầy biết ơn.

Mình để ý một điều: những lá thư ấy viết bằng chính giọng văn của những bài hát. Câu chữ có nhịp, có hình ảnh, có những nỗi buồn nói ra rất nhẹ. Đọc thư mà như nghe nhạc, nghe nhạc mà như đọc thư. Có lẽ với Trịnh Công Sơn, viết thư cho người thương và viết một bài hát chỉ là hai cách nói của cùng một trái tim.

Mưa Hồng và Tuổi Đá Buồn

Theo báo Pháp Luật, Dao Ánh vẫn còn giữ bản viết tay đầu tiên của hai bài hát, Mưa Hồng và Tuổi Đá Buồn, trên đó ông đề tặng một dòng rất dễ thương: bản của Ánh đó. Mình thấy chi tiết ấy cảm động lắm. Trước khi thuộc về hàng triệu người nghe, hai bài hát ấy đã từng là món quà riêng cho một người.

Mưa Hồng là một bài hát lạ. Mưa trong nhạc Trịnh thường xám, thường buồn, như mưa Huế trong Diễm Xưa. Nhưng ở đây mưa có màu hồng. Một cơn mưa dịu dàng, ấm áp, như được nhìn qua đôi mắt của người đang yêu. Giai điệu đi chậm, nhẹ, có những chỗ như đang thì thầm. Người ta nói bài hát lấy cảm hứng từ những con phố ở Huế. Mình nghĩ đó là Huế được nhìn bằng tình yêu, nên cả cơn mưa cũng đổi màu.

Bạn thử nghe Mưa Hồng và để ý cách bài hát mở ra. Không có câu dạo đầu ồn ào, không có cao trào dồn dập. Giai điệu cứ đi những bước nhỏ, lên một chút, xuống một chút, như người đang dạo chậm dưới mưa, không cần che ô. Những chữ trong bài nhẹ như hơi thở, nhiều chữ mang thanh ngang và thanh huyền, đọc lên đã thấy êm. Người hát chỉ cần hát thật nhỏ, thật gần, như đang kể cho một người ngồi sát bên mình.

Còn Tuổi Đá Buồn thì khác. Bài hát mang một nỗi buồn về thời gian, về tuổi trẻ trôi đi, về những điều mình muốn giữ mà không giữ được. Một chàng trai hơn hai mươi tuổi viết cho một cô gái mười tám tuổi, mà đã biết buồn vì tuổi trẻ sẽ qua. Đó là một nét rất riêng của nhạc Trịnh: ngay giữa lúc hạnh phúc nhất, ông vẫn nghe thấy tiếng thời gian chảy qua.

Cùng những năm ấy, báo chí còn nhắc tới những bài như Còn Tuổi Nào Cho Em và Lặng Lẽ Nơi Này, cũng viết cho Dao Ánh. Mình không đi sâu từng bài, chỉ muốn bạn để ý một điều: trong những bài hát viết cho Dao Ánh, người con gái luôn được nhìn bằng một sự trân trọng rất lớn. Không chiếm hữu, không đòi hỏi, chỉ là thương, và lo cho người mình thương.

Hạ Trắng, mùa hạ của người trẻ

Mình lùi lại vài năm, để nói về một bài hát mà gần như ai yêu nhạc Trịnh cũng thuộc: Hạ Trắng. Báo VnExpress ghi bài này ra đời năm một nghìn chín trăm sáu mươi mốt, nghĩa là trước những năm ở B'lao. Mình đặt nó ở đây vì Hạ Trắng là một trong những bài tình ca trong trẻo nhất của ông, và nó cho mình thấy một mặt khác của tình yêu trong nhạc Trịnh.

Nếu Diễm Xưa là mưa, thì Hạ Trắng là nắng. Một mùa hạ trắng, nắng chói chang, và người con gái hiện ra trong nắng ấy. Giai điệu của Hạ Trắng có nhịp đều, có độ ngân, lặp đi lặp lại như tiếng gọi. Người nghe có cảm giác như đang đi giữa một trưa hè rất sáng, rồi bỗng nghe lòng mình chùng xuống, vì biết mùa hạ nào rồi cũng qua.

Mình nghĩ đó là cái hay của tình yêu trong nhạc Trịnh. Nó đẹp, nó sáng, nhưng luôn có một chút buồn đi kèm, như cái bóng đi theo người dưới nắng. Ông không viết về tình yêu như một điều sẽ còn mãi, mà như một điều quý giá chính vì nó mong manh.

Ba mươi bảy năm

Năm một nghìn chín trăm sáu mươi bảy, sau gần bốn năm, chính ông là người nói lời chia tay. Báo Pháp Luật kể rằng ông nghĩ mình không thể cho Dao Ánh một cuộc sống gia đình bình yên như cô mong muốn. Lá thư cuối cùng trong tập thư là một lời chấm dứt, nhưng vẫn là một lời cảm ơn. Chia tay mà vẫn biết ơn, mình nghĩ đó là cách chia tay đẹp nhất mà một người có thể làm.

Rồi mỗi người một ngả đời. Hai mươi mấy năm sau, khoảng năm một nghìn chín trăm chín mươi ba, họ gặp lại. Sau lần gặp ấy, ông viết bài Xin Trả Nợ Người. Và tháng một năm hai nghìn không trăm lẻ một, chỉ vài tháng trước khi ông mất, ông còn gửi cho bà một bức thư điện tử hỏi thăm sức khỏe, đọc cho người bạn viết hộ. Ba mươi bảy năm, từ lá thư đầu tiên tới lá thư cuối cùng.

Những lá thư cuối đời của ông, theo lời kể, thường là những lời động viên rất giản dị: hãy tìm niềm vui trong những điều nhỏ của đời sống. Một người đã đi qua rất nhiều buồn vui, cuối cùng chỉ còn muốn nhắn với người cũ một điều như vậy. Mình nghĩ đó cũng là điều mà nhạc Trịnh muốn nhắn với tất cả chúng ta.

Năm hai nghìn không trăm mười một, đúng ngày giỗ thứ mười của ông, gia đình ông cùng bà Dao Ánh in tập thư thành sách, tên là Thư Tình Gửi Một Người. Trong sách có hai trăm chín mươi chín lá thư viết tay và lá thư điện tử cuối cùng ấy. Một chuyện tình không thành, nhưng những lá thư thì còn lại, và những bài hát thì còn lại.

Bà Dao Ánh về sau vẫn giữ những bài hát ấy bên mình. Năm hai nghìn không trăm lẻ bốn, bà còn ra một đĩa nhạc tên là Lời Của Dòng Sông. Những năm sau, đến ngày giỗ ông, bà vẫn gửi hình và thư về cho gia đình. Có những tình yêu không đi tới hôn nhân, nhưng đi tới cùng của lòng biết ơn.

Điều còn lại

Sau tập này, mình chợt nghĩ tới những lá thư tay mà bây giờ gần như không ai viết nữa. Mình nhắn tin rất nhanh, gửi đi trong một giây, rồi quên. Còn ngày ấy, người ta ngồi viết cả buổi tối, chờ cả tuần mới tới, và giữ cả đời. Có lẽ hôm nay bạn thử viết vài dòng cho một người mình thương, không cần dài, không cần hay, chỉ cần thật.

Tập sau, mình sẽ kể về một mặt khác của Trịnh Công Sơn: những bài hát về thân phận con người và cõi tạm, như Cát Bụi, Một Cõi Đi Về, Phôi Pha. Còn bây giờ, mời bạn nghe một bài hát Tình Ca viết riêng, gửi những lá thư từ cao nguyên năm ấy. Tình Ca. Ở đây có bình an.