Tình Ca kể chuyện · Nghe Sâu Nhạc Sĩ

Phạm Duy: Tình Ca, tôi yêu tiếng nước tôi

Mười lăm phút và bảy mươi năm

Có một bài hát mà theo lời chính tác giả kể lại, ông viết xong chỉ trong khoảng mười lăm phút. Lời cứ thế tuôn ra, ông nói với báo VietNamNet như vậy. Mười lăm phút thôi, mà rồi suốt hơn bảy mươi năm sau, người Việt ở khắp nơi vẫn hát nó, trẻ con hát, người già hát, người đi xa ngồi một mình cũng hát. Bài hát ấy bắt đầu bằng một câu mà ai nghe một lần cũng nhớ: tôi yêu tiếng nước tôi từ khi mới ra đời.

Bài hát ấy tên là Tình Ca, của nhạc sĩ Phạm Duy. Và mình muốn nói thêm một điều nhỏ mà rất thật: trang Tình Ca mà bạn đang nghe đây, cái tên ấy cũng một phần đến từ tình thương dành cho bài hát này. Người làm Tình Ca yêu bài hát ấy từ lâu, yêu cả lời lẫn giai điệu. Nên tập mở đầu chuyên đề Phạm Duy, mình xin dành gần trọn cho một bài hát.

Phạm Duy tên thật là Phạm Duy Cẩn, sinh ngày năm tháng mười năm một nghìn chín trăm hai mươi mốt ở phố Hàng Cót, Hà Nội. Ông mất ngày hai mươi bảy tháng một năm hai nghìn không trăm mười ba ở Thành phố Hồ Chí Minh, thọ chín mươi hai tuổi tính theo năm. Ông để lại một gia tài mà người ta ước gần cả nghìn bài hát. Đủ mọi thể loại, từ những bài ca về đồng quê, những bài phổ thơ, những tình khúc đôi lứa, tới những bài hát cho trẻ con và những bài hát chiêm nghiệm về đời người. Trong bốn tập của chuyên đề này, mình sẽ đi qua từng nhánh ấy. Nhưng mọi thứ, mình nghĩ, đều có thể bắt đầu từ một chữ: tiếng Việt.

Tôi yêu tiếng nước tôi

Tình Ca ra đời vào khoảng đầu thập niên năm mươi. Có báo ghi năm một nghìn chín trăm năm mươi hai, có nơi ghi năm một nghìn chín trăm năm mươi ba, nên mình chỉ xin nói là những năm đầu thập niên ấy. Phạm Duy kể bài hát có ba đoạn. Theo cách mình nghe, ba đoạn ấy là ba vòng tròn tình yêu nở rộng dần. Vòng thứ nhất là tiếng nói. Vòng thứ hai là đất nước, núi sông, biển cả. Vòng thứ ba là con người, những người nông dân, những người mẹ, những người lam lũ trên đồng.

Hãy dừng lại một chút ở câu đầu tiên. Người ta thường viết bài ca quê hương bằng hình ảnh cánh đồng, dòng sông, lũy tre. Phạm Duy không bắt đầu như vậy. Ông bắt đầu bằng tiếng nói, cái thứ mình nghe từ lúc còn nằm trong nôi, trước cả khi mình biết nhìn thấy cánh đồng hay dòng sông. Tiếng mẹ ru. Tiếng gọi con về ăn cơm. Tiếng người ta hỏi han nhau ngoài ngõ. Yêu quê hương, với ông, trước hết là yêu cái âm thanh đã nuôi mình lớn lên.

Và rồi cách bài hát dùng chính tiếng Việt để ca ngợi tiếng Việt mới hay. Những chữ ông chọn rất mộc, rất đời, không có chữ nào khó hiểu. Giai điệu đi rất sát với dấu của chữ, chữ dấu sắc thường được nhấc lên, chữ dấu huyền thường được đặt lắng xuống. Nhờ vậy khi hát, mình có cảm giác như đang nói, chỉ là nói bằng một giọng ngân nga hơn. Đó là cái tài của người hiểu rằng tiếng Việt vốn đã là một thứ âm nhạc, có sáu thanh lên xuống như sáu bậc đàn.

Bạn để ý thêm: câu nhạc của Tình Ca dài, mở rộng, như một hơi thở sâu. Nó không gấp gáp, không gào thét. Nó tự hào mà không khoe khoang, giống như người con kể về mẹ mình, giọng chậm lại và mắt sáng lên. Có lẽ vì vậy mà bài hát hợp với mọi giọng hát, giọng một cô bé tám tuổi cũng được, giọng một ông cụ tám mươi cũng được, giọng một ban hợp xướng đông người cũng được.

Mình thử hình dung cái cách bài hát mở ra. Đoạn đầu nhỏ và gần, như tiếng ru bên tai. Đoạn giữa mở rộng ra thành núi, thành sông, thành biển, như người ta bước ra khỏi nhà và nhìn thấy cả đất nước. Đoạn cuối quay về với con người, với những bàn tay lấm bùn và những bữa cơm đạm bạc. Đi một vòng thật rộng rồi trở về với những người thân thương nhất. Một bài hát ngắn mà có cả một chặng đường của tình yêu, từ trong nôi ra tới biển lớn rồi về lại mái nhà.

Mười nốt nhạc đáng giá

Có một chi tiết mà mình đọc được trên báo Đại Biểu Nhân Dân và cứ nhớ mãi. Năm hai nghìn không trăm lẻ sáu, một hãng truyền thông đã trả một trăm triệu đồng chỉ để được dùng mười nốt nhạc đầu tiên của Tình Ca làm nhạc hiệu. Mười nốt nhạc thôi. Nghĩa là chỉ cần vang lên vài giây, người Việt đã nhận ra ngay, đã thấy lòng mình ấm lên. Một giai điệu mà sau hơn nửa thế kỷ vẫn còn sức gọi như vậy, không có nhiều bài hát làm được.

Gần bảy mươi năm sau ngày ra đời, Tình Ca vẫn được hát lại bởi biết bao thế hệ ca sĩ, ban nhạc, dàn hợp xướng. Có cô ca sĩ trẻ kể với báo rằng mình biết bài hát này từ hồi năm sáu tuổi, lớn lên tìm hiểu kỹ mới thấm hết ý nghĩa của từng chữ. Mình nghĩ rất nhiều người Việt cũng như vậy. Mình hát Tình Ca từ khi chưa hiểu hết, rồi một ngày đi xa, nghe lại, tự nhiên hiểu.

Người viết bài cho báo Tiền Phong năm hai nghìn không trăm mười một gọi Tình Ca là bài ca tôn vinh tiếng Việt thuyết phục nhất. Mình không dám nói nhất hay không nhất, vì mỗi người có một bài hát của riêng mình. Nhưng mình tin rằng khó có bài hát nào khiến người ta tự hào về tiếng nói của mình một cách hiền lành và ấm áp như vậy.

Mình cũng thích một câu Phạm Duy từng nói với báo VietNamNet khi so sánh mình với người bạn cùng thời. Ông nói lời ca của Trịnh Công Sơn rất ảo, còn lời ca của ông lại rất thật. Nghe Tình Ca thì thấy đúng như vậy. Không có hình ảnh nào phải đoán, không có chữ nào phải giải nghĩa. Tiếng nói là tiếng nói, đồng lúa là đồng lúa, người mẹ là người mẹ. Chính cái thật ấy làm cho bài hát đi được vào lòng tất cả mọi người, người có học cũng như người không biết chữ.

Những bài ca từ đồng ruộng

Tình Ca không đứng một mình. Trước và sau nó, Phạm Duy viết rất nhiều bài về đồng quê, về những con người bình dị. Có bộ ba bài mà người ta gọi chung là những bài tình tự dân tộc: Bà Mẹ Quê, Em Bé Quê và Vợ Chồng Quê. Bà mẹ quê với đôi tay chai sạn, em bé quê với tiếng hát trong veo giữa đồng, đôi vợ chồng quê chân lấm tay bùn mà thương nhau tha thiết. Báo Tiền Phong nhận xét những bài này có ca từ mộc mạc, giai điệu da diết, nhiều thế hệ đã hát từ thuở thiếu niên.

Rồi có Tình Hoài Hương, một bài hát lớn về nỗi nhớ quê. Trong đó là cả một miền ký ức: cánh đồng, lũy tre, dòng sông, cây đa, con trâu, bà mẹ già. Một nhà nghiên cứu viết rằng bài hát vẽ lại cả làng quê Việt bằng những hình ảnh ấy, như một người nhắm mắt lại và thấy quê nhà hiện ra từng góc một.

Nếu Tình Ca là một bức tranh rộng, thì Tình Hoài Hương giống như một cuốn album ảnh cũ. Mỗi câu hát lật qua một tấm hình: đây là cây đa đầu làng, đây là con đò, đây là mẹ già ngồi đợi. Giai điệu chậm và da diết hơn Tình Ca, vì đây không còn là niềm tự hào, mà là nỗi nhớ. Hai bài hát đặt cạnh nhau như hai mặt của cùng một tình yêu: một mặt là ngẩng đầu tự hào về quê hương, một mặt là cúi đầu nhớ thương quê hương.

Khi được hỏi về cảm hứng dân ca trong nhạc mình, Phạm Duy nói với báo Tiền Phong một ý mình rất thích. Ông không chạy theo những trào lưu bên ngoài, mà dựa vào những gì có sẵn ở quê hương và có sẵn trong chính mình. Ông còn nói rằng càng đi nhiều nơi, ông càng thấy kho tàng dân ca và tiếng Việt phong phú. Đó cũng là con đường của Tình Ca: không đi tìm cái lạ, mà nhìn thật kỹ vào cái quen thuộc nhất, là tiếng nói của mẹ mình.

Đời Phạm Duy có những năm tháng sống xa quê rất lâu. Những năm ấy mình xin không kể ở đây. Chỉ biết rằng cuối đời, ông trở về, sống những năm cuối cùng ở Sài Gòn, và được nghe lại người trong nước hát những bài hát của mình. Mình hay nghĩ, với một người đã viết Tình Ca, không có gì quý hơn được nghe tiếng nước mình mỗi ngày bên tai.

Điều còn lại

Sau tập này, mình mong bạn thử làm một việc nhỏ. Hôm nay, khi nghe ai đó nói tiếng Việt quanh mình, người bán hàng, đứa cháu nhỏ, mẹ già gọi điện hỏi ăn cơm chưa, bạn hãy lắng nghe nó như nghe một bài hát. Sáu thanh lên xuống, những chữ mộc mạc mà ấm áp. Đó là thứ âm nhạc đầu tiên mình được nghe trong đời, và cũng là thứ mà Phạm Duy đã yêu đủ sâu để viết thành Tình Ca.

Và nếu trong nhà bạn có con nhỏ, có cháu nhỏ, đặc biệt là những đứa trẻ lớn lên xa quê, đang quen nói một thứ tiếng khác nhiều hơn tiếng mẹ đẻ. Với các con, có lẽ Tình Ca là một món quà rất đẹp để hát cho các con nghe. Không cần giảng giải gì nhiều. Chỉ cần một câu tôi yêu tiếng nước tôi, hát đi hát lại, rồi một ngày các con sẽ tự hiểu vì sao ông bà cha mẹ mình thương cái tiếng nói ấy đến vậy.

Tập sau, mình sẽ kể về một nghề riêng của Phạm Duy: phổ thơ. Những bài như Ngậm Ngùi phổ thơ Huy Cận, Cô Hái Mơ phổ thơ Nguyễn Bính, và cách ông đọc một bài thơ rồi nghe ra giai điệu đã nằm sẵn trong đó. Còn bây giờ, mời bạn nghe một bài hát Tình Ca viết riêng, như một lời cảm ơn gửi người đã dạy mình yêu tiếng nước mình. Tình Ca. Ở đây có bình an.