Tình Ca kể chuyện · Nghe Sâu Nhạc Sĩ

Trịnh Công Sơn: Những tình khúc đầu tay

Một phòng trà ở Sài Gòn

Năm một nghìn chín trăm năm mươi tám, ở một phòng trà nhỏ giữa Sài Gòn, có một cô gái rất trẻ đứng hát với một giọng trầm khàn, nghe như người đã đi qua nhiều mất mát dù tuổi còn đôi mươi. Ở một chiếc bàn phía dưới, có một cậu học trò gốc Huế đang ôn thi tú tài, ngồi nghe cô hát hết đêm này sang đêm khác. Cậu không nói gì, chỉ về nhà ngồi viết. Ba tuần sau, cậu mang tới tặng cô một bản nhạc. Cô gái ấy là Thanh Thúy, còn cậu học trò mười chín tuổi ấy tên là Trịnh Công Sơn.

Mình muốn bắt đầu chuyên đề về Trịnh Công Sơn từ chính buổi tối đó. Bởi mọi thứ về sau, những bài hát mà ba thế hệ người Việt thuộc lòng, đều bắt đầu từ một người trẻ biết lặng lẽ ngồi nghe nỗi buồn của người khác. Trong bốn tập tới, mình sẽ không kể lướt qua cả cuộc đời ông. Mình sẽ dừng lại thật lâu trên từng bài hát, xem nó ra đời thế nào, chữ được đặt ra sao, và vì sao tới hôm nay nghe lại vẫn thấy lòng mình chùng xuống.

Trịnh Công Sơn sinh ngày hai mươi tám tháng hai năm một nghìn chín trăm ba mươi chín ở Buôn Ma Thuột, nhưng tuổi thơ và tuổi học trò của ông gắn với Huế. Ông lớn lên bên dòng sông Hương, đi học ở trường Pháp, rồi vào Sài Gòn học tiếp và thi tú tài. Những năm cuối thập niên năm mươi ấy, Sài Gòn có nhiều phòng trà, nơi người ta ngồi uống ly cà phê và nghe những giọng hát mới. Thanh Thúy hát ở phòng trà Việt Long. Báo Pháp Luật kể rằng cha cô mất sớm, mẹ cô bệnh nặng vì lao lực, nên cô phải đi hát để có thêm tiền lo cho gia đình. Mẹ cô mất không lâu sau đó, và cô vẫn tiếp tục hát trong những năm để tang mẹ.

Có lẽ chính cái giọng hát ấy, giọng của một cô gái phải gánh nỗi buồn sớm hơn tuổi mình, đã chạm vào cậu học trò ngồi phía dưới. Bài hát cậu mang tới tặng cô tên là Ướt Mi. Theo hồi ký của Nguyễn Thanh Ty, một người bạn thân của ông, sau Ướt Mi ông còn viết thêm Thương Một Người, cũng để tặng Thanh Thúy. Điều mình thấy cảm động nhất là, theo lời kể lại, lúc ấy cô ca sĩ không hề biết hai bài hát ấy được viết cho mình. Người viết thương thì cứ lặng lẽ viết, người được thương thì cứ hát, mà không ai nói ra điều gì.

Ướt Mi, khi nỗi buồn của người khác thành bài hát

Nếu nghe Ướt Mi bằng đôi tai hôm nay, bạn sẽ thấy nó chưa giống hẳn những bài Trịnh Công Sơn mà mình quen. Chưa có những chữ lạ, những hình ảnh như trong mơ của các bài về sau. Ướt Mi còn mang hơi hướng những bài tình ca chậm, buồn của thời đó, giai điệu đi từ tốn, chữ dễ hiểu, kể về một người con gái đang khóc và một cơn mưa ngoài phố. Nhưng nghe kỹ thì đã thấy cái chất riêng: nỗi buồn trong bài không ồn ào, không than thở dài dòng, mà rơi xuống chậm như những hạt mưa đêm.

Mình để ý một điều: ngay từ bài đầu tiên, mưa đã có mặt. Về sau mưa sẽ đi theo nhạc Trịnh suốt mấy chục năm, mưa Huế, mưa Sài Gòn, mưa trên tháp cổ, mưa trên vai người con gái. Trong Ướt Mi, mưa và nước mắt đi cùng nhau, như thể bầu trời cũng biết buồn thay cho người đang hát. Đó là một cách nói rất Việt: không nói thẳng mình buồn, mà mượn cảnh để nói tình.

Nếu bạn có dịp nghe lại Ướt Mi, thử để ý cách bài hát dừng lại. Có những chỗ câu nhạc như ngập ngừng, hơi thở người hát dài ra, rồi mới đi tiếp. Ở giọng khàn của Thanh Thúy, những chỗ ngập ngừng ấy nghe như người đang cố nén một tiếng thở dài. Người viết đã chừa sẵn những khoảng lặng ấy cho người hát, và cũng chừa cho người nghe một chỗ để thở cùng.

Bài hát này lúc đầu chỉ được hát và chuyền tay trong bạn bè, vì cậu học trò khi ấy chưa có điều kiện in nhạc. Nhưng giọng khàn của Thanh Thúy đã mang Ướt Mi đi xa. Người nghe nhớ bài hát trước khi nhớ tên người viết. Ông Trịnh Công Sơn về sau thường được nhắc là bắt đầu sự nghiệp từ chính năm một nghìn chín trăm năm mươi tám, năm của Ướt Mi.

Ở đây có một bài học nhỏ mà mình rất thích. Bài hát đầu tiên của một người sẽ viết hơn năm trăm ca khúc không phải là bài viết về chính mình, mà viết vì thương một người khác. Có lẽ vì vậy mà về sau, nhạc Trịnh dù buồn tới đâu cũng luôn có một sự dịu dàng, như một bàn tay đặt nhẹ lên vai người nghe.

Diễm Xưa và cơn mưa Huế

Bây giờ mình về lại Huế, khoảng năm một nghìn chín trăm năm mươi chín, năm một nghìn chín trăm sáu mươi. Mỗi ngày có một cô nữ sinh dáng cao, thanh mảnh, đi bộ qua cầu Phủ Cam, theo con đường có hàng cây long não, để tới trường. Cô tên là Ngô Vũ Bích Diễm, con gái một thầy giáo dạy tiếng Pháp ở trường Quốc Học và trường Đồng Khánh. Báo Tuổi Trẻ kể rằng Trịnh Công Sơn thường đứng trên một ban công nhỏ, nhìn cô đi qua. Những người bạn của ông còn kể rằng có hôm không thấy cô đi ngang, ông buồn suốt cả ngày.

Họ quen nhau qua những người bạn chung, trong đó có họa sĩ Đinh Cường. Sau này, khi gặp lại người Huế vào năm hai nghìn mười, bà Bích Diễm kể rằng ông có viết tặng bà vài bài hát, và Diễm Xưa là bài đến sau chứ không phải ngay lúc đầu. Bà còn nói một điều mình nghĩ rất đáng nhớ: bà thương bài hát ấy, nhưng bà nghĩ nó nói về Huế nhiều hơn là nói về riêng bà. Thành nội, dòng sông Hương, cái không khí trầm mặc của cả một thành phố.

Và đúng là như vậy. Nghe Diễm Xưa, bạn không thấy một chuyện tình được kể đầu đuôi. Bạn chỉ thấy mưa. Mưa trên những mái ngói rêu phong, mưa trên con đường người con gái đi qua, mưa bay trên tầng tháp cổ, như chính ông viết. Giai điệu đi chậm, lặng, mỗi câu nhạc như một bước chân đi dưới mưa, không vội, không dừng hẳn. Những chữ được chọn rất ít mà rất nặng, đọc lên thấy buồn mà không biết buồn vì đâu.

Mình nghĩ cái hay nhất của Diễm Xưa là nó để lại khoảng trống cho người nghe. Người con gái trong bài không có gương mặt rõ ràng, chỉ có dáng đi, có mưa, có một nỗi nhớ chưa kịp nói. Vì vậy mà ai nghe cũng có thể đặt vào đó người của riêng mình, con đường đi học của riêng mình. Một bài hát viết cho một người, rồi trở thành bài hát của rất nhiều người.

Mình hay nghĩ, người Huế nghe Diễm Xưa sẽ khác với người ở nơi khác. Mưa Huế không phải cơn mưa rào ào ào rồi tạnh. Mưa Huế dai dẳng, có khi kéo dài cả tuần, rả rích trên mái ngói, làm cho cả thành phố chậm lại và trầm xuống. Bài hát cũng như vậy, không có cao trào dữ dội, chỉ có một nỗi buồn kéo dài, đều đặn, thấm dần. Người ở xa nghe thì thấy đẹp, còn người từng ở Huế nghe thì thấy nhớ.

Và hãy để ý cách bài hát dùng chữ. Trịnh Công Sơn đặt cạnh nhau những chữ tưởng như không liền nghĩa, để chúng gợi ra một cảm giác hơn là kể một câu chuyện. Đó là lối viết mà về sau người ta gọi là chất thơ trong nhạc Trịnh. Ở Diễm Xưa, lối viết ấy mới chớm, còn rất trong, rất mộc, như một người mới tập nói bằng giọng của riêng mình.

Diễm Xưa về sau còn đi rất xa. Ca sĩ Khánh Ly từng thu bài hát này trong một đĩa nhạc ở Nhật Bản, hát bằng cả hai thứ tiếng, và đĩa nhạc ấy được đón nhận rất nồng hậu. Một cơn mưa Huế đã bay qua biển, tới một đất nước khác, và người ở đó cũng nghe ra nỗi buồn trong veo ấy.

Những năm đi học, đi dạy

Năm một nghìn chín trăm sáu mươi mốt, Trịnh Công Sơn vào học sư phạm ở Quy Nhơn. Ra trường, ông đi dạy tiểu học ở Bảo Lộc, một vùng cao nguyên nhiều sương, nhiều mưa và rất vắng. Những năm này ông viết nhiều. Có những bài như Biển Nhớ hay Nhìn Những Mùa Thu Đi, người ta còn bàn nhau là viết ở Quy Nhơn hay viết trước đó nữa. Các nguồn ghi không thống nhất, nên mình chỉ xin nói là những năm đầu thập niên sáu mươi.

Ở Bảo Lộc, ông viết Chiều Một Mình Qua Phố. Hồi ký của Nguyễn Thanh Ty kể một chi tiết rất đời: ông bán bản quyền bài hát ấy cho ca sĩ Duy Khánh với giá ba nghìn đồng. Một người thầy giáo trẻ ở vùng cao, lương ít, viết một bài hát rồi bán đi để có thêm tiền sống qua ngày. Nghe vậy mới thấy, những bài hát bây giờ mình nghe thong thả bên ly cà phê, có khi ra đời trong những ngày rất thiếu thốn.

Cũng trong những năm ở Bảo Lộc, có những lá thư từ Huế gửi lên. Người viết là Ngô Vũ Dao Ánh, em gái của Bích Diễm. Báo Pháp Luật kể rằng những lá thư ấy là niềm an ủi của ông giữa những ngày cô đơn trên cao nguyên, và có khi trong thư còn ép một chiếc lá long não khô, lá của con đường ở Huế. Chuyện của Dao Ánh và những bài hát viết trong những lá thư ấy, mình xin để dành kể kỹ ở tập sau, khi mình nói về tình yêu trong nhạc Trịnh.

Nhìn lại những năm đầu tiên này, mình thấy ba thứ đã có mặt đủ để làm nên Trịnh Công Sơn. Một trái tim biết lặng lẽ thương người. Một thành phố Huế với những cơn mưa không dứt. Và những ngày tháng cô đơn dạy cho ông cách lắng nghe chính mình. Từ một cậu học trò ngồi cuối phòng trà, ông bắt đầu bước vào con đường viết nhạc mà mãi tới bốn mươi năm sau mới dừng lại.

Điều còn lại

Có một điều mình muốn bạn mang theo sau tập này. Những bài hát đầu tay của Trịnh Công Sơn đều không ra đời từ những điều lớn lao. Một giọng hát khàn ở phòng trà. Một dáng người đi qua dưới mưa. Một lá thư có chiếc lá khô. Ông chỉ nhìn thật kỹ những điều nhỏ bé quanh mình, và thương chúng đủ lâu để chúng trở thành bài hát.

Có thể hôm nay quanh bạn cũng có những điều nhỏ như vậy: một người đang lặng lẽ gánh nỗi buồn của họ, một con đường bạn đi mỗi ngày, một cơn mưa chiều. Chỉ cần mình chịu dừng lại và nhìn kỹ hơn một chút, đời mình cũng sẽ có những bài hát của riêng mình.

Tập sau, mình sẽ kể về tình yêu trong nhạc Trịnh, những bài như Hạ Trắng, Như Cánh Vạc Bay, và những lá thư từ Huế. Còn bây giờ, mời bạn nghe một bài hát Tình Ca viết riêng, như một lời cảm ơn gửi chàng trai mười chín tuổi năm ấy. Tình Ca. Ở đây có bình an.