Tình Ca kể chuyện · Siddhartha

Ngài Đã Trao Cho Tôi Siddhartha, Chính Tôi

Đây là Sách Nói Tình Ca, cuốn "Siddhartha" của nhà văn Hermann Hesse. Ở chương trước, sau ba năm sống khổ hạnh trong rừng, Siddhartha và Govinda nghe đồn về Đức Phật, và hai người rời các Sa-môn để đi tìm Ngài. Mời bạn nghe chương ba: Gotama.

Ở thành Xá-vệ (Savathi), đứa trẻ nào cũng biết danh hiệu của Đức Phật Thế Tôn, và nhà nào cũng sẵn sàng đổ đầy bình bát của các đệ tử Gotama, những người lặng lẽ khất thực. Gần thành là nơi Gotama ưa lưu lại nhất, vườn Kỳ Viên (Jetavana), nơi ông thương gia giàu có Cấp Cô Độc (Anathapindika), một người một lòng tôn thờ Đức Thế Tôn, đã dâng tặng cho Ngài và tăng đoàn của Ngài.

Mọi lời kể, mọi câu trả lời mà hai người khổ hạnh trẻ tuổi nhận được trên đường tìm nơi ở của Gotama, đều chỉ họ về vùng này. Và khi tới thành Xá-vệ, ngay ngôi nhà đầu tiên, nơi họ dừng lại trước cửa để xin ăn, người ta đã dâng thức ăn cho họ, và họ nhận thức ăn, rồi Siddhartha hỏi người đàn bà vừa trao thức ăn cho họ:

"Chúng tôi muốn biết, thưa người có lòng bố thí, Đức Phật ngự ở đâu, Đấng đáng kính nhất, vì chúng tôi là hai Sa-môn từ trong rừng, đã tới đây để được gặp Ngài, bậc toàn thiện, và nghe lời dạy từ chính miệng Ngài."

Người đàn bà nói: "Các thầy Sa-môn từ rừng tới, các thầy đã tới đúng chỗ rồi đó. Các thầy nên biết, Đức Thế Tôn đang ngự ở Kỳ Viên, trong khu vườn của ông Cấp Cô Độc. Các thầy là khách hành hương thì có thể nghỉ đêm ở đó, vì ở đó đủ chỗ cho vô số người đổ về đây để nghe lời dạy từ chính miệng Ngài."

Govinda mừng rỡ, và vui sướng kêu lên: "Vậy là chúng ta đã tới nơi, con đường của chúng ta đã tới chỗ cuối rồi! Nhưng xin cho chúng tôi biết, hỡi người mẹ của những khách hành hương, bà có biết Ngài không, Đức Phật ấy, bà đã tận mắt thấy Ngài chưa?"

Người đàn bà nói: "Tôi đã thấy Ngài nhiều lần, Đức Thế Tôn. Nhiều ngày, tôi đã thấy Ngài lặng lẽ đi qua những con hẻm, mặc tấm áo vàng, lặng lẽ đưa bình bát ra trước cửa các nhà, rồi đi với bình bát đã đầy."

Govinda thích thú lắng nghe, và còn muốn hỏi, muốn nghe thêm nhiều nữa. Nhưng Siddhartha giục bạn đi tiếp. Họ cảm ơn rồi đi, và hầu như chẳng cần hỏi đường, vì có khá nhiều người hành hương và cả các tăng sĩ trong tăng đoàn của Gotama đang trên đường tới Kỳ Viên. Và vì họ tới đó lúc đêm, nên người tới cứ nối nhau không dứt, có tiếng gọi, tiếng nói chuyện của những người tìm chỗ trú và được chỗ trú. Hai Sa-môn, đã quen sống trong rừng, nhanh chóng và không gây chút tiếng động nào, tìm được một chỗ ở và nghỉ ngơi ở đó cho tới sáng.

Lúc mặt trời mọc, họ kinh ngạc thấy một đám đông lớn những người tin đạo và những người tò mò đã qua đêm ở đây. Trên mọi lối đi của khu vườn tuyệt đẹp, các tăng sĩ mặc áo vàng đi lại, dưới những tán cây, họ ngồi chỗ này chỗ kia, chìm sâu trong chiêm nghiệm, hoặc đang trò chuyện về những điều thuộc tâm linh, những khu vườn rợp bóng trông như một thành phố, đầy người, rộn ràng như đàn ong. Phần lớn các tăng sĩ đi ra với bình bát, để vào thành khất thực cho bữa trưa, bữa ăn duy nhất trong ngày. Chính Đức Phật, Đấng Giác Ngộ, cũng có thói quen đi khất thực như vậy vào buổi sáng.

Siddhartha nhìn thấy Ngài, và chàng nhận ra Ngài ngay tức khắc, như thể có một vị thần đã chỉ Ngài cho chàng. Chàng thấy Ngài, một người giản dị trong tấm áo vàng, tay cầm bình bát, lặng lẽ bước đi.

"Nhìn kìa!" Siddhartha khẽ nói với Govinda. "Người này là Đức Phật."

Govinda chăm chú nhìn vị tăng sĩ mặc áo vàng, người dường như chẳng khác gì hàng trăm tăng sĩ khác. Và chẳng bao lâu, Govinda cũng nhận ra: Đây chính là Ngài. Và họ đi theo Ngài, quan sát Ngài.

Đức Phật đi đường của Ngài, khiêm tốn và chìm sâu trong suy tưởng, gương mặt bình thản của Ngài không vui cũng không buồn, dường như đang mỉm cười lặng lẽ vào bên trong. Với một nụ cười ẩn kín, lặng lẽ, bình thản, có phần giống một đứa trẻ khỏe mạnh, Đức Phật bước đi, mặc áo và đặt bước chân y như tất cả các tăng sĩ của Ngài, theo một quy tắc chính xác. Nhưng gương mặt Ngài và dáng đi của Ngài, ánh mắt lặng lẽ nhìn xuống của Ngài, bàn tay lặng lẽ buông thõng của Ngài, và cả từng ngón tay trên bàn tay lặng lẽ buông thõng ấy, đều nói lên sự bình an, nói lên sự toàn thiện, không tìm kiếm, không bắt chước, thở nhẹ nhàng trong một sự tĩnh lặng không phai tàn, trong một ánh sáng không phai tàn, một sự bình an không gì chạm tới được.

Gotama đi như vậy về phía thành, để khất thực, và hai Sa-môn nhận ra Ngài chỉ nhờ sự toàn thiện trong vẻ tĩnh lặng của Ngài, nhờ sự lặng yên nơi dáng vẻ Ngài, trong đó không có tìm kiếm, không có ham muốn, không có bắt chước, không có cố gắng để được người ta nhìn thấy, chỉ có ánh sáng và bình an.

"Hôm nay chúng ta sẽ được nghe lời dạy từ chính miệng Ngài," Govinda nói.

Siddhartha không trả lời. Chàng không mấy tò mò về giáo pháp, chàng không tin rằng giáo pháp ấy sẽ dạy chàng điều gì mới, nhưng cũng như Govinda, chàng đã nghe đi nghe lại nội dung giáo pháp của vị Phật này, dù những lời kể ấy chỉ là tin nghe lại qua hai, ba người. Nhưng chàng chăm chú nhìn đầu Gotama, đôi vai Ngài, đôi chân Ngài, bàn tay lặng lẽ buông thõng của Ngài, và chàng có cảm giác như từng đốt của từng ngón tay trên bàn tay ấy đều là giáo pháp, đều nói về chân lý, thở ra chân lý, thoảng hương chân lý, lấp lánh chân lý. Con người này, vị Phật này, chân thật tới tận cử chỉ của ngón tay cuối cùng. Con người này là bậc thánh. Chưa bao giờ Siddhartha tôn kính một người nhiều đến thế, chưa bao giờ chàng yêu mến một người nhiều như người này.

Cả hai đi theo Đức Phật cho tới khi tới thành, rồi lặng lẽ quay về, vì chính họ định nhịn ăn ngày hôm ấy. Họ thấy Gotama trở về; những gì Ngài ăn có lẽ không đủ no cho một con chim, và họ thấy Ngài lui vào bóng mát của những cây xoài.

Nhưng đến chiều, khi cái nóng dịu xuống, và mọi người trong khu trại bắt đầu nhộn nhịp và tụ lại, họ nghe Đức Phật giảng dạy. Họ nghe giọng nói của Ngài, và giọng nói ấy cũng toàn thiện, tĩnh lặng tuyệt đối, đầy bình an. Gotama giảng về khổ, về nguồn gốc của khổ, về con đường để thoát khổ. Lời nói khẽ khàng của Ngài cứ thế trôi đi, bình thản và trong trẻo. Đời là khổ, thế gian đầy khổ, nhưng con đường giải thoát khỏi khổ đã được tìm thấy: ai đi theo con đường của Đức Phật sẽ được giải thoát. Với giọng nói mềm mại mà vững vàng, Đức Thế Tôn giảng, giảng Tứ Diệu Đế, giảng Bát Chánh Đạo, Ngài kiên nhẫn đi theo lối quen của việc giảng dạy, của những ví dụ, của những lời nhắc lại, giọng Ngài sáng và lặng lẽ, lơ lửng trên đầu người nghe, như một vầng sáng, như một bầu trời sao.

Khi Đức Phật kết thúc bài giảng, lúc ấy đêm đã xuống, nhiều người hành hương bước tới, xin được nhận vào tăng đoàn, xin quy y giáo pháp. Và Gotama nhận họ, bằng lời: "Các con đã nghe giáo pháp kỹ, giáo pháp đã đến với các con tốt đẹp. Vậy hãy tới cùng chúng ta, và sống đời thánh thiện, để chấm dứt mọi khổ đau."

Kìa, khi ấy Govinda, người nhút nhát, cũng bước tới và nói: "Con cũng xin quy y Đức Thế Tôn và giáo pháp của Ngài," và Govinda xin được nhận vào hàng đệ tử của Ngài, và được nhận.

Ngay sau đó, khi Đức Phật đã lui về nghỉ đêm, Govinda quay sang Siddhartha và hăng hái nói: "Siddhartha, tôi không có tư cách trách anh. Cả hai chúng ta đều đã nghe Đức Thế Tôn, cả hai đều đã tiếp nhận giáo pháp. Govinda đã nghe giáo pháp, và đã quy y. Còn anh, người bạn đáng kính của tôi, chẳng lẽ anh không muốn đi con đường giải thoát sao? Anh còn muốn ngần ngừ, anh còn muốn chờ thêm nữa sao?"

Siddhartha bừng tỉnh như người vừa ngủ dậy, khi nghe những lời của Govinda. Chàng nhìn vào gương mặt Govinda rất lâu. Rồi chàng khẽ nói, bằng một giọng không chút giễu cợt: "Govinda, bạn tôi, bây giờ anh đã bước bước này, bây giờ anh đã chọn con đường này. Hỡi Govinda, anh luôn là bạn tôi, anh luôn đi sau tôi một bước. Tôi vẫn thường nghĩ: Chẳng lẽ Govinda không có lúc nào tự mình bước một bước, không có tôi, từ chính tâm hồn mình sao? Kìa, bây giờ anh đã thành một người đàn ông, và đang tự chọn con đường cho mình. Tôi mong anh sẽ đi con đường ấy tới cùng, hỡi bạn tôi, mong anh sẽ tìm thấy sự giải thoát!"

Govinda, chưa hiểu hết ý bạn, nhắc lại câu hỏi bằng một giọng nôn nóng: "Anh nói đi, tôi xin anh, bạn thân mến! Hãy nói với tôi rằng, vì không thể nào khác được, anh cũng vậy, người bạn học rộng của tôi, anh cũng sẽ quy y Đức Phật Thế Tôn!"

Siddhartha đặt tay lên vai Govinda: "Anh đã không nghe ra lời chúc lành của tôi dành cho anh, hỡi Govinda. Tôi nhắc lại đây: Tôi mong anh sẽ đi con đường này tới cùng, mong anh sẽ tìm thấy sự giải thoát!"

Ngay lúc ấy, Govinda nhận ra rằng bạn mình đã rời bỏ mình, và Govinda bắt đầu khóc.

"Siddhartha!" Govinda kêu lên thảng thốt.

Siddhartha dịu dàng nói với bạn: "Đừng quên, Govinda, rằng bây giờ anh là một trong các Sa-môn của Đức Phật! Anh đã từ bỏ nhà cửa và cha mẹ, từ bỏ dòng dõi và của cải, từ bỏ ý chí tự do, từ bỏ mọi tình bạn. Giáo pháp đòi hỏi như vậy, Đức Thế Tôn muốn như vậy. Chính anh đã muốn như vậy cho mình. Ngày mai, hỡi Govinda, tôi sẽ rời xa anh."

Hai người bạn còn đi dạo rất lâu trong khu vườn; rồi nằm đó rất lâu mà không ngủ được. Và Govinda cứ giục bạn mãi, hãy nói cho mình biết vì sao bạn không muốn quy y giáo pháp của Gotama, bạn thấy giáo pháp ấy có lỗi gì. Nhưng lần nào Siddhartha cũng gạt đi và nói: "Hãy bằng lòng đi, Govinda! Giáo pháp của Đức Thế Tôn rất tốt, làm sao tôi lại thấy lỗi trong đó được?"

Sáng sớm tinh mơ, một đệ tử của Đức Phật, một trong những tăng sĩ lâu năm nhất của Ngài, đi khắp khu vườn và gọi tất cả những người mới quy y giáo pháp lại, để mặc cho họ tấm áo vàng, và dạy họ những giáo lý đầu tiên cùng những bổn phận của người mới tu. Khi ấy Govinda dứt ra, ôm người bạn thuở nhỏ thêm một lần nữa, rồi đi cùng những người mới tu.

Còn Siddhartha đi xuyên qua khu vườn, chìm trong suy tưởng.

Rồi chàng tình cờ gặp Gotama, Đức Thế Tôn, và khi chàng cung kính chào Ngài, và ánh mắt Đức Phật đầy hiền từ và bình thản như vậy, chàng trai lấy hết can đảm xin Đấng đáng kính cho phép được nói chuyện với Ngài. Đức Thế Tôn lặng lẽ gật đầu đồng ý.

Siddhartha nói: "Bạch Đức Thế Tôn, hôm qua con đã có phúc được nghe giáo pháp kỳ diệu của Ngài. Con cùng người bạn đã từ xa tới, để nghe giáo pháp của Ngài. Và giờ đây bạn con sẽ ở lại với tăng đoàn của Ngài, bạn con đã quy y Ngài. Còn con, con sẽ lại lên đường hành hương."

"Tùy ý con," Đấng đáng kính nhã nhặn nói.

"Lời con nói có phần quá táo bạo," Siddhartha nói tiếp, "nhưng con không muốn rời Đức Thế Tôn mà chưa thành thật thưa với Ngài những ý nghĩ của con. Đấng đáng kính có vui lòng nghe con thêm một lát nữa không?"

Đức Phật lặng lẽ gật đầu đồng ý.

Siddhartha nói: "Bạch Đấng đáng kính nhất, có một điều trong giáo pháp của Ngài mà con ngưỡng mộ hơn hết thảy. Mọi điều trong giáo pháp của Ngài đều sáng tỏ hoàn toàn, đều được chứng minh; Ngài trình bày thế giới như một sợi xích hoàn hảo, một sợi xích không bao giờ và không nơi nào đứt đoạn, một sợi xích vĩnh cửu mà những mắt xích là nhân và quả. Chưa bao giờ điều này được thấy rõ như vậy; chưa bao giờ điều này được trình bày một cách không thể bác bỏ như vậy; thật vậy, tim của mọi người Bà-la-môn ắt phải đập mạnh hơn vì yêu, một khi người ấy đã nhìn thế giới qua giáo pháp của Ngài, thấy nó liền lạc hoàn toàn, không kẽ hở, trong suốt như pha lê, không tùy vào may rủi, không tùy vào thần linh. Nó tốt hay xấu, sống theo nó là khổ hay vui, điều đó con không muốn bàn, có lẽ điều đó không phải là cốt yếu. Nhưng sự thống nhất của thế giới, rằng mọi điều xảy ra đều liên kết với nhau, rằng những điều lớn và những điều nhỏ đều nằm trong cùng những sức mạnh của thời gian, trong cùng một luật nhân quả, của sinh ra và chết đi, đó là điều tỏa sáng rực rỡ từ giáo pháp cao cả của Ngài, bạch bậc toàn thiện. Nhưng theo chính giáo pháp của Ngài, sự thống nhất và trật tự tất yếu ấy của vạn vật vẫn bị đứt ở một chỗ, qua một kẽ hở nhỏ, thế giới thống nhất ấy bị một điều xa lạ xâm nhập, một điều mới, một điều trước kia chưa từng có, và không thể chỉ ra, không thể chứng minh: đó là giáo pháp của Ngài về sự vượt thoát thế gian, về sự giải thoát. Nhưng chỉ với kẽ hở nhỏ ấy, với chỗ vỡ nhỏ ấy, toàn bộ quy luật vĩnh cửu và thống nhất của thế giới lại vỡ ra và trở thành vô hiệu. Xin Ngài tha lỗi cho con vì đã nói ra điều phản bác này."

Gotama đã lặng lẽ nghe chàng nói, không chút xao động. Giờ Ngài nói, bậc toàn thiện, bằng giọng hiền từ, nhã nhặn và trong trẻo của Ngài: "Con đã nghe giáo pháp, hỡi con trai nhà Bà-la-môn, và tốt cho con là con đã suy nghĩ về nó sâu sắc như vậy. Con đã tìm ra một kẽ hở trong đó, một chỗ sai. Con nên suy nghĩ thêm về điều này. Nhưng hãy coi chừng, hỡi người đi tìm tri thức, coi chừng bụi rậm của những ý kiến và những cuộc tranh cãi về chữ nghĩa. Ý kiến chẳng có gì đáng kể, chúng có thể đẹp hay xấu, khôn hay dại, ai cũng có thể ủng hộ chúng hay gạt bỏ chúng. Nhưng giáo pháp mà con đã nghe từ ta không phải là ý kiến, và mục đích của nó không phải là giải thích thế giới cho những người đi tìm tri thức. Nó có một mục đích khác; mục đích của nó là giải thoát khỏi khổ đau. Đó là điều Gotama giảng dạy, không gì khác."

"Con mong Ngài, bạch Đức Thế Tôn, đừng giận con," chàng trai nói. "Con nói với Ngài như vậy không phải để tranh cãi với Ngài, không phải để tranh cãi về chữ nghĩa. Ngài thật là đúng, ý kiến chẳng có mấy giá trị. Nhưng xin cho con nói thêm một điều này nữa: Con chưa từng nghi ngờ Ngài, dù chỉ trong giây lát. Con chưa từng nghi ngờ, dù chỉ trong giây lát, rằng Ngài là Phật, rằng Ngài đã tới đích, cái đích cao nhất mà biết bao nghìn người Bà-la-môn và con cháu Bà-la-môn đang trên đường đi tới. Ngài đã tìm thấy sự giải thoát khỏi cái chết. Sự giải thoát ấy đã đến với Ngài trong chính cuộc tìm kiếm của Ngài, trên chính con đường của Ngài, qua suy nghĩ, qua thiền định, qua những điều chứng ngộ, qua giác ngộ. Nó không đến với Ngài nhờ giáo pháp! Và, ý con là như vầy, bạch Đức Thế Tôn, không ai đạt được giải thoát nhờ giáo pháp cả! Ngài sẽ không thể truyền đạt và nói cho bất cứ ai, bạch Đấng đáng kính, bằng lời và qua giáo pháp, điều đã xảy đến với Ngài trong giờ phút giác ngộ! Giáo pháp của Đức Phật giác ngộ chứa đựng nhiều điều, nó dạy nhiều người sống ngay thẳng, tránh điều ác. Nhưng có một điều mà giáo pháp sáng tỏ như vậy, đáng kính như vậy, không chứa đựng: nó không chứa đựng điều huyền nhiệm mà chính Đức Thế Tôn đã tự mình trải qua, chỉ một mình Ngài giữa hàng trăm nghìn người. Đó là điều con đã nghĩ và đã nhận ra khi con nghe giáo pháp. Đó là lý do con tiếp tục ra đi, không phải để tìm những giáo pháp khác, tốt hơn, vì con biết là không có, mà để rời bỏ mọi giáo pháp và mọi bậc thầy, và tự mình tới đích, hoặc là chết. Nhưng con sẽ thường nghĩ về ngày hôm nay, bạch Đức Thế Tôn, và về giờ phút này, khi đôi mắt con được nhìn thấy một bậc thánh."

Đôi mắt Đức Phật lặng lẽ nhìn xuống đất; lặng lẽ, trong sự an nhiên tuyệt đối, gương mặt khó dò của Ngài đang mỉm cười.

"Ta mong," Đấng đáng kính chậm rãi nói, "rằng những ý nghĩ của con sẽ không sai lầm, rằng con sẽ tới được đích! Nhưng con hãy nói ta nghe: Con có thấy đông đảo các Sa-môn của ta, những huynh đệ của ta, những người đã quy y giáo pháp không? Và con có tin, hỡi người lạ, hỡi Sa-môn, con có tin rằng tất cả họ nên từ bỏ giáo pháp, quay về đời sống của thế gian và của dục vọng thì tốt hơn không?"

"Con không hề có ý nghĩ ấy," Siddhartha kêu lên. "Con mong tất cả họ sẽ ở lại với giáo pháp, mong họ sẽ tới được đích của mình! Con không có tư cách phán xét cuộc đời của người khác. Chỉ cho bản thân con, chỉ riêng cho bản thân con, con phải quyết định, con phải chọn lựa, con phải từ chối. Giải thoát khỏi bản ngã, đó là điều mà những Sa-môn chúng con tìm kiếm, bạch Đức Thế Tôn. Nếu con chỉ là một trong những đệ tử của Ngài, bạch Đấng đáng kính, con sợ rằng điều này có thể xảy ra với con: bản ngã của con chỉ bình yên và được giải thoát bề ngoài, chỉ trong ảo tưởng, mà thật ra nó vẫn sống tiếp và lớn lên, vì khi đó con đã thay bản ngã của con bằng giáo pháp, bằng bổn phận đi theo Ngài, bằng lòng yêu kính Ngài, và bằng tăng đoàn!"

Với nửa nụ cười, với một sự cởi mở và hiền từ không lay chuyển, Gotama nhìn vào mắt người lạ, và bằng một cử chỉ khó nhận ra, ra hiệu cho chàng đi.

"Con khôn ngoan, hỡi Sa-môn," Đấng đáng kính nói. "Con biết cách nói năng khôn ngoan, bạn của ta. Hãy coi chừng sự khôn ngoan quá mức!"

Đức Phật quay đi, và ánh nhìn cùng nửa nụ cười của Ngài in khắc mãi mãi trong ký ức Siddhartha.

Tôi chưa từng thấy ai nhìn và cười, ngồi và đi như vậy, chàng nghĩ; thật vậy, tôi mong mình cũng có thể nhìn và cười, ngồi và đi như vậy, tự do như vậy, đáng kính như vậy, kín đáo như vậy, cởi mở như vậy, hồn nhiên như trẻ thơ và huyền nhiệm như vậy. Thật vậy, chỉ người nào đã tới được phần sâu kín nhất của bản thể mình mới có thể nhìn và bước đi như vậy. Phải rồi, tôi cũng sẽ tìm cách tới được phần sâu kín nhất của bản thể mình.

Tôi đã thấy một con người, Siddhartha nghĩ, một con người duy nhất, mà trước mặt người ấy tôi phải cúi mắt xuống. Tôi không muốn cúi mắt trước bất cứ ai khác, không trước bất cứ ai khác nữa. Sẽ không giáo pháp nào còn cám dỗ được tôi, vì giáo pháp của con người này đã không cám dỗ được tôi.

Đức Phật đã lấy đi của tôi, Siddhartha nghĩ, Ngài đã lấy đi của tôi, và còn trao cho tôi nhiều hơn thế. Ngài đã lấy đi người bạn của tôi, người từng tin ở tôi mà nay tin ở Ngài, người từng là cái bóng của tôi mà nay là cái bóng của Gotama. Nhưng Ngài đã trao cho tôi Siddhartha, chính tôi.

Hết chương ba.

Mình thương Govinda ở chương này, người bạn bao năm đi sau một bước, nay tự mình bước một bước, rồi bật khóc khi biết bạn sẽ đi tiếp một mình. Và câu cuối của Siddhartha cứ ở lại hoài: mất một người bạn, mà nhận lại chính mình. Hẹn bạn ở chương bốn nghen.