Tình Ca kể chuyện · Những câu chuyện nhân văn

Ông giáo già ngủ ghế bố ngoài hành lang, nhường hai mươi bốn căn phòng cho người nghèo giữa Sài Gòn

Giữa trưa, trong một căn nhà cũ ở quận Phú Nhuận, Thành phố Hồ Chí Minh, có một ông cụ tự múc cơm, múc thức ăn do những người ở trọ nấu, rồi ngồi ăn ở bậc tam cấp cạnh gian bếp chung. Ăn xong, lưng áo ông ướt đẫm mồ hôi. Căn nhà ấy là của ông. Vậy mà ông không có phòng riêng.

Nhà rộng hơn một trăm hai mươi mét vuông, chia thành hai mươi bốn phòng nhỏ. Đêm nào ông cũng giăng cái ghế bố ra hành lang mà ngủ, để nhường phòng cho người thuê khó khăn. Ông cụ ấy tên là Hồ Đề. Năm hai nghìn không trăm hai mươi, khi báo VnExpress và báo Tuổi Trẻ viết về ông, ông tám mươi hai tuổi.

Ai hỏi sao không sửa lại nhà cho đàng hoàng, ông nói với phóng viên VnExpress: tôi muốn sửa lại nhà từ lâu rồi, nhưng mấy chục năm nay lúc nào nhà cũng có hơn hai mươi người nghèo và sinh viên. Với báo Tuổi Trẻ, ông nói gọn hơn: vì sửa thì những người nghèo họ lại không biết đi đâu.

Ông Đề lớn lên ở một xã nghèo của Thừa Thiên Huế. Năm lên tám tuổi, ông tận mắt thấy cảnh đói năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm. Từ đó cậu bé tự hứa, sau này nếu làm nên thì sẽ quay lại giúp người nghèo. Ông học sư phạm ở Quy Nhơn, đi dạy tiếng Anh, có thời làm hiệu trưởng, hiệu phó ở Phan Thiết, Kon Tum, rồi vào Sài Gòn sống và làm việc.

Ông nói với báo VietNamNet: tôi bước đi từ quê nghèo nên hiểu, thương người nghèo lắm. Căn nhà ở Phú Nhuận bắt đầu đón những người từ quê lên thành phố lập nghiệp. Người khó quá thì ở không. Người khá hơn một chút thì trả tiền thuê, chừng một nửa giá bên ngoài.

Có một chuyện ông nhớ mãi. Một người đồng hương là bà Nguyễn Thị Lớn bị ung thư, vào chữa ở Bệnh viện Ung Bướu. Không có tiền thuê trọ, hai mẹ con bà phải ngủ ngoài hành lang bệnh viện, lại đúng dịp giáp Tết. Ông gặp, ông nói: mẹ con chị về ở nhà tôi, tôi không lấy tiền.

Hôm sau đi làm về, nghe bà than nóng trong người vì vừa xạ trị, ông nhờ người quen chỉ chỗ, mua một cái máy lạnh về lắp trong phòng cho bà. Suốt ba năm sau, mỗi lần từ Huế vào chữa bệnh, bà đều ở nhà ông. Về sau, căn phòng ấy được ông dành riêng cho người bệnh ở không lấy tiền.

Năm một nghìn chín trăm tám mươi lăm, một ngày mưa gió, căn nhà xuống cấp ngay trước cửa nhà ông bị gió giật sập. Đó là nhà của vợ chồng bà Nguyễn Thị Thanh và ba đứa con. Cả nhà đứng khóc bên đường. Ông kể với báo VietNamNet: thấy họ ôm nhau khóc, tôi thương lắm. Ông đưa cả năm người vào nhà mình. Họ ở đó, không trả tiền, chừng ba mươi năm. Ba đứa nhỏ được ông lo cho đi học, lớn lên có việc làm, tự nuôi được mình và cha mẹ.

Khoảng năm một nghìn chín trăm chín mươi, ông nghe chuyện một gia đình bảy người ngủ dưới gầm cầu thang một chung cư ở quận mười. Người cha là ông Nguyễn Thuận, chỉ còn một cánh tay làm được việc. Hai vợ chồng và năm đứa con đi bán vé số. Bạn bè, người thân khuyên can, ông vẫn tới tận nơi đón cả nhà về. Lời ông hứa với họ, báo Tuổi Trẻ ghi lại: không lấy tiền nhà, khi nào mua được nhà thì mới cho dọn đi.

Gia đình ấy ở với ông hơn hai mươi năm. Các con không phải đi bán vé số nữa, được tới trường. Rồi tới một ngày, ông Thuận mua được một căn hộ nhỏ, cả nhà dọn đi. Đúng như lời hứa năm nào.

Từ những năm chín mươi, trong nhà có thêm một thứ mà ông gọi là quỹ cứu kẹt. Gọi là quỹ cho sang, chứ thật ra là tiền riêng của ông. Ai gặp chuyện gấp, tiền học, tiền xe về quê khi cha mẹ đau ốm, hay tiền gạo, thì mở lời. Ông cho mượn, không lấy lãi, không hẹn ngày trả. Ông chỉ dặn: khi nào có thì trả. Báo Tuổi Trẻ kể quỹ ấy từng lo cho mười đám cưới của người ở trọ.

Chị Trúc Phương, quê Trà Vinh, ở nhà ông ba năm, phòng một triệu đồng một tháng, không tính tiền điện nước. Khi mới tới, chị được mượn bốn triệu đồng để trả một món nợ lãi nặng ở quê. Chị góp trả dần, tháng nào kẹt thì xin khất. Rồi dịch bệnh tới, quán ăn chị làm đóng cửa. Ông đưa thêm một triệu đồng cho chị về quê. Chị nói với phóng viên VnExpress: đã ở nhiều nơi nhưng chưa thấy ai tốt như ông.

Mùa dịch, ông miễn, giảm tiền nhà, tiền điện nước cho người ở trọ. Báo Sài Gòn Giải Phóng kể chuyện chị Nguyễn Thị Tâm, quê Bình Thuận, phụ rửa chén cho một quán ăn, ở nhà ông hơn ba năm. Thất nghiệp vì dịch, chị được miễn tiền phòng. Biết chị hay nhịn ăn sáng, ông còn mang mì, đường, sữa sang cho chị.

Sinh viên ở nhà ông thì được thêm một thứ nữa: tiếng Anh. Những năm hai nghìn, thấy các em yếu ngoại ngữ, ông gom chừng hai mươi em lập một câu lạc bộ, mua sách, từ điển, đầu đĩa cho các em luyện nghe. Một cô sinh viên kể với VnExpress: hễ thấy mặt là ông giao tiếp với em bằng tiếng Anh. Ông còn ra câu đố, ai trả lời đúng thì được miễn tiền nhà một năm. Một cô sinh viên khác nói với báo Tuổi Trẻ rằng mình luôn coi ông như người cha thứ hai.

Không phải ai trong nhà cũng hiểu ông ngay. Năm hai nghìn không trăm lẻ chín, ông muốn viết di chúc để nhà lại cho người nghèo. Bà vợ phản đối. Bà nói: mình có con trai, có con gái, có cháu ngoại, có cháu nội thì phải tập trung cho chúng. Ông không giận. Ông hiểu người mẹ, người bà nào cũng muốn dành hết cho con cháu.

Ông nói với vợ một câu, sau này kể lại với báo VietNamNet: giàu không biết bao nhiêu là đủ, quan trọng là mình biết đủ. Rồi ông thú thật: tôi nói vậy nhưng bà ấy vẫn giận lắm. Ông kiên nhẫn nói chuyện qua nhiều năm. Hai người con của ông đều đã thành đạt, có nhà riêng. Cuối cùng cả nhà đồng ý. Bà Thuyền, vợ ông, nói với VnExpress: ban đầu chưa hiểu nên gia đình phản đối lắm.

Năm hai nghìn không trăm mười chín, ông hoàn tất di chúc. Theo các báo, phần nhà ông để lại sẽ tiếp tục là chỗ ở miễn phí hoặc thật rẻ cho người già neo đơn, học sinh, sinh viên nghèo. Ông kể từng có người trả hơn mười tỷ đồng để mua, ông không bán.

Ông không đòi ai đền đáp. Những người từng ở đây, học xong, đi làm, thỉnh thoảng quay về thăm, mang cho ông chai dầu gió, lọ thuốc bổ. Vậy là ông vui. Ông nói với báo Tuổi Trẻ: những việc tôi làm giúp người khác cảm thấy hạnh phúc và bản thân tôi cảm thấy vui. Bà Nguyễn Thị Điềm, hàng xóm của ông, nói với báo Sài Gòn Giải Phóng rằng ông làm việc tốt hơn bốn mươi năm nay rồi.

Bài báo mới nhất mình tìm được về ông là của báo Sài Gòn Giải Phóng, giữa năm hai nghìn không trăm hai mươi mốt. Lúc ấy ông đã ở cái tuổi xưa nay hiếm, vẫn ngủ ghế bố ngoài hành lang, và căn nhà vẫn có hơn ba mươi người ở trọ. Mình không tìm được tin nào mới hơn. Nếu bây giờ ông còn khỏe, ông đã gần chín mươi tuổi.

Mình cứ nghĩ về cái ghế bố. Một ông giáo già có nhà giữa thành phố, đủ sức sống thong thả. Vậy mà mấy chục năm, chỗ ngủ của ông là một tấm vải căng giữa hai thanh gỗ ngoài hành lang. Mỗi căn phòng ông nhường đi là một mái che cho ai đó vừa hụt chân trong đời: nhà sập, mất việc, đổ bệnh, hay chỉ là một cô cậu học trò nghèo mới lên thành phố.

Ông dặn người mượn tiền: khi nào có thì trả. Mình nghĩ câu ấy cũng là cách ông nhìn người. Ông tin người ta sẽ đứng dậy được, miễn có chỗ dựa lúc kẹt. Nếu có dịp đi ngang một con đường nhỏ ở Phú Nhuận, nghe tiếng sinh viên í ới gọi nhau trong một căn nhà cũ, biết đâu đó là nhà ông. Tình Ca. Ở đây có bình an.