Tình Ca kể chuyện · Những câu chuyện nhân văn

Người lái xe rác ở Colombia nhặt sách người ta vứt đi, mở thư viện không lấy tiền ngay dưới nhà mình

Một ngày cuối những năm chín mươi, ở thủ đô Bô-gô-ta của nước Cô-lôm-bi-a, bên Nam Mỹ. Chiếc xe chở rác dừng trước một ngôi nhà. Người tài xế bước xuống. Trong đống đồ người ta bỏ ra có một cuốn sách. Ông nhặt lên. Bìa sách đề An-na Ca-rê-ni-na, cuốn tiểu thuyết của nhà văn Nga Lép Tôn-xtôi. Ông không ném nó lên xe. Ông mang nó về nhà.

Người tài xế ấy tên là Hô-xê An-béc-tô Gu-ti-ê-rết, viết theo tiếng Tây Ban Nha là José Alberto Gutiérrez. Cuốn sách nhặt được năm đó là cuốn đầu tiên. Gần hai mươi năm sau, ngôi nhà nhỏ của ông ở một xóm nghèo phía nam thành phố chứa chừng hai mươi lăm nghìn cuốn sách. Tất cả đều để cho mượn, và cho luôn. Báo chí nước ông đặt cho ông một biệt danh dễ thương: ông chủ của những cuốn sách.

Ông sinh ra trong một nhà nghèo ở vùng quê. Nhà nghèo tới mức không cho con đi học tiếp được. Hãng thông tấn Pháp ghi ông chỉ học tới lớp hai. Nhưng mẹ ông có một thói quen. Tối nào bà cũng đọc cho con nghe, có khi chỉ là mấy cuốn truyện tranh. Ông kể với hãng thông tấn Pháp: mẹ là người đã soi đường cho tôi. Với thành phố Bô-gô-ta, ông nói: tình yêu sách của tôi có được là nhờ mẹ, người đọc cho chúng tôi nghe mỗi đêm.

Lớn lên, ông làm đủ thứ việc. Cuối năm một nghìn chín trăm chín mươi bảy, ông bắt đầu lái xe rác trên một tuyến đường phía tây thành phố, nhiều khi chạy ca đêm. Chính trên những tuyến đường ấy, ông thấy một điều làm ông không yên. Ông nói với các phóng viên: tôi nhận ra người ta vứt sách vào thùng rác, và tôi bắt đầu cứu chúng.

Ngày nào ông cũng nhặt năm, sáu chục cuốn. Còn nhiều hơn thế, mà ông không mang về hết. Ông kể điều khó nhất là phải ôm sách về nhà bằng xe buýt hoặc taxi. Ông nói với kênh tin tức An-gia-di-ra rằng ở khu nhà giàu phía bắc thì hay gặp sách bìa cứng, những bản in hiếm. Khu phía nam thì toàn sách bìa mềm. Có Hoàng tử bé, có Thế giới của Xô-phi, có trường ca I-li-át, có tiểu thuyết của nhà văn Cô-lôm-bi-a Ga-bri-en Gác-xi-a Mác-két.

Sách chất dần lên trong nhà. Hàng xóm bắt đầu qua mượn sách cho con làm bài. Xóm của ông tên là Nu-ê-va Glô-ri-a, nằm trên một ngọn đồi ở phía nam Bô-gô-ta. Trước đó, xóm không có thư viện nào. Ông kể với hãng thông tấn Pháp: trong xóm thiếu sách, nên chúng tôi bắt đầu giúp.

Năm hai nghìn, ông cùng vợ là bà Lút Me-ri và ba đứa con dọn hẳn tầng dưới căn nhà làm thư viện. Bà Lút Me-ri làm thợ may. Kênh An-gia-di-ra kể bà đã bỏ luôn khoản tiền cho thuê mấy phòng dưới nhà để có chỗ cho sách. Thư viện có tên là Sức Mạnh Của Ngôn Từ. Bà nói với phóng viên: tôi nghĩ đây là công việc của cả hai người. Rồi bà nói thêm về chồng: ông ấy là một tấm gương.

Bà còn mở một góc nhỏ, gọi là bệnh viện chữ. Cuốn nào rách, cuốn nào bung gáy, bà ngồi khâu dán lại. Một người lái xe rác nhặt sách về, một người thợ may vá sách lại. Mình đọc chi tiết ấy mà thấy hai ông bà thật hợp nhau.

Thư viện này có một luật lạ. Ông nói với hãng thông tấn Pháp: tôi nghĩ chúng tôi là thư viện duy nhất trên đời mà người ta tới mượn một cuốn sách, chúng tôi tặng luôn. Ông còn cười kể về cái mà ông gọi là lời nguyền dễ thương của nhà mình: càng cho đi nhiều sách, sách lại càng tìm tới nhiều hơn.

Mà đúng vậy thật. Khi báo chí bắt đầu viết về ông, người ta mang sách tới tặng. Mấy anh tài xế xe rác khác thấy sách cũng nhặt giùm. Năm hai nghìn không trăm mười bảy, kênh An-gia-di-ra ghi thư viện đã gửi sách cho khoảng hai trăm ba mươi lăm trường học, tổ chức và thư viện cộng đồng khắp nước. Món quà đầu tiên đi tới ngôi trường duy nhất trong xóm, nơi trước đó chưa có lấy một thư viện. Năm hai nghìn không trăm hai mươi mốt, một tờ báo ở Cốt-xta Ri-ca ghi sách của ông đã tới hơn năm trăm làng quê.

Cả nhà cùng làm. Cô con gái lớn lo phần lớn việc của thư viện. Cậu con trai lo sổ sách. Cô con gái út lái một chiếc xe cứu thương cũ được người ta tặng, đang sửa thành thư viện lưu động để chở sách đi xa. Ông nói với kênh An-gia-di-ra ước mơ của mình: đổi chiếc xe rác lấy một chiếc xe đầy sách, rồi đi khắp đất nước.

Ông kể về cái xóm của mình: nơi này từng chỉ toàn khốn khó. Rồi một câu mình đọc hoài: tôi lớn lên ở đây, nó cho tôi cả một tấm bằng tiến sĩ về cái nghèo. Nhưng ông cũng kể một chuyện làm ông vui. Những đứa trẻ từng ngồi trong các buổi đọc sách ở nhà ông, đứa nào cũng đã vào đại học, trong đó có con gái ông.

Còn chính ông thì sao? Người đàn ông chỉ học tới lớp hai ấy, ngoài năm mươi tuổi, quay lại trường học cấp ba. Ông chạy ca đêm, học buổi sáng. Kênh An-gia-di-ra kể ông mất ba năm mới học xong. Ông nói một câu ngắn: sách đã thay đổi tôi.

Cuốn ông yêu nhất không phải An-na Ca-rê-ni-na năm nào, mà là truyện Cha Xéc-gi, cũng của Tôn-xtôi. Ông nói với thành phố Bô-gô-ta: sách với tôi là những người thầy, là hiểu biết, là sự khôn ngoan, là thứ tuyệt nhất con người làm ra. Và một câu nữa: một người có học không phải do trường đại học làm nên, mà do một tủ sách tốt.

Rồi tới những chuyện ông không ngờ. Ông được mời nói chuyện ở các hội chợ sách bên Chi-lê, bên Mê-hi-cô. Năm hai nghìn không trăm hai mươi, một cuốn truyện tranh thiếu nhi về đời ông được in ở Mỹ. Năm hai nghìn không trăm hai mươi mốt, một trường đại học ở Niu Oóc trao bằng danh dự cho cả hai vợ chồng ông. Lễ trao bằng đã phải hoãn một năm vì dịch bệnh.

Ông nói với tờ báo Cốt-xta Ri-ca: các con tôi sinh ra giữa sách, chúng sinh ra là đã đọc. Tôi chưa bao giờ nghĩ việc này đi xa tới vậy. Rồi ông nói: cứ như vũ trụ đã giao cho tôi việc này, và tôi phải làm cho xong trên trái đất này.

Tin gần nhất mình tìm được là năm hai nghìn không trăm hai mươi mốt. Khi ấy ông năm mươi tám tuổi. Thư viện ở tầng dưới căn nhà đã mở hơn mười lăm năm. Hỏi đây là nghề hay thú vui, ông nói: đó là niềm say mê được chia sẻ.

Mình hay nghĩ, thùng rác là nơi người ta bỏ những thứ mình không cần nữa. Nhưng có những thứ chỉ hết cần với người này, mà người khác đang thiếu. Một cuốn sách cũ nằm trong thùng rác thì chỉ là xấp giấy. Nằm trong tay một đứa trẻ ở xóm nghèo, nó thành một cánh cửa.

Ông Gu-ti-ê-rết không giàu, học không nhiều, cả đời lái xe chở rác. Nhưng ông đã cúi xuống nhặt những thứ người ta vứt đi, và làm thành một chỗ để trẻ con lớn lên. Lần tới, trước khi bỏ đi một cuốn sách cũ, bạn thử nghĩ xem ai đang cần nó. Tình Ca. Ở đây có bình an.