Tình Ca kể chuyện · Những câu chuyện nhân văn

Cuốn sổ nhỏ, cây kim móc và hơn hai mươi năm cô Hoa dạy nghề không lấy tiền cho người khiếm thính

Một gian nhà trên đường Sông Hậu, ở Thành phố Cần Thơ. Mười mấy người đang cúi đầu bên những cuộn chỉ len nhiều màu. Cây kim móc lên xuống đều tay. Lạ một điều, phòng đông người mà gần như không nghe tiếng nói. Thỉnh thoảng có người đứng dậy, đi tới, khều nhẹ vào vai người phụ nữ lớn tuổi đang chỉ việc cho người khác. Bà quay lại. Hai người nhìn nhau. Bà làm mẫu vài động tác. Người kia gật đầu, về chỗ ngồi.

Người phụ nữ ấy là cô Lê Thị Hồng Hoa. Năm nay cô sáu mươi tám tuổi. Học trò của cô phần lớn là người khiếm thính, không nghe được, không nói được. Hơn hai mươi năm nay, cô dạy họ nghề đan móc, không lấy một đồng học phí. Kim chỉ, len sợi, cô lo. Làm ra món hàng, học trò còn được trả công.

Mình kể từ đầu. Cô Hoa biết đan móc từ hồi còn là nữ sinh. Báo Cần Thơ kể cô học những mũi móc đầu tiên vào năm một nghìn chín trăm sáu mươi tám, khi đang học ở Trường Nữ trung học Đoàn Thị Điểm. Cái nghề nhỏ của con gái ngày ấy, cô giữ bên mình mấy chục năm.

Năm hai nghìn không trăm lẻ ba, cô được mời dạy đan móc ở Trường dạy trẻ khuyết tật Thành phố Cần Thơ. Lần đầu tiên cô đứng trước một lớp mà học trò không nghe được lời mình nói. Cô kể với phóng viên báo Cần Thơ một chuyện mà mình đọc tới thì bật cười, rồi thấy thương. Lúc mới tiếp xúc với các em, cô hay bị giật mình. Đang chăm chú chỉ cho em này, thì em khác tới khều nhẹ vào vai. Các em không nói được, nên muốn nhờ cô chỉ lại thì chỉ biết làm vậy.

Cô viết ra giấy, chọn những chữ thật đơn giản. Rồi cô làm mẫu. Dần dần, cô học cách nhìn vào mắt học trò để biết em nào đã hiểu, em nào còn lúng túng. Cô nhận ra các em tuy không nghe, không nói được, nhưng chăm chỉ, nhanh nhạy, tiếp thu tốt. Cô bảo đôi mắt các em rất nhanh. Nhìn cô làm vài lần là các em làm theo được.

Rồi cô bắt đầu lo một chuyện khác. Học xong rồi, các em sẽ làm gì để sống? Báo Việt Nam News kể chính nỗi lo ấy theo cô suốt mấy năm dạy ở trường. Được chừng hai, ba năm, trường không còn dạy đan móc nữa. Cô có thể dừng lại ở đó. Nhưng cô mở lớp ngay tại nhà mình.

Cô lợp tôn khoảng sân trước nhà, kê bàn, kê ghế, thành chỗ học. Phần lớn các báo ghi năm mở lớp là năm hai nghìn không trăm lẻ sáu. Ngày đầu, lớp có bốn học trò. Một em nhà ở Ô Môn, đường xa, đi lại khó, học được ít lâu thì phải nghỉ. Cô chỉ nhận người khuyết tật. Cô nói với báo Cần Thơ: tôi thành lập cơ sở này chủ yếu để dạy nghề cho các em khuyết tật, mong các em có nghề nghiệp ổn định.

Lớp học của cô có mấy điều lạ. Học không mất tiền. Học trò không phải chuẩn bị gì, vật liệu có sẵn. Làm ra món hàng thì cô bán, rồi trả công theo từng món. Năm hai nghìn không trăm lẻ chín, báo Cần Thơ ghi mỗi ngày một em làm được hơn một món đơn giản, được chừng hai mươi nghìn đồng. Có người đi lại khó khăn, cô mang vật liệu tới tận nhà, bán hàng giúp, rồi đưa lại tiền cho họ.

Đan móc nhìn thì nhẹ nhàng, mà khó. Em Trần Thị Thúy Loan, khuyết tật đôi chân, kể với báo Cần Thơ rằng hồi mới học, chỉ mỗi việc cầm cái móc với sợi chỉ thôi đã khó, tay mỏi nhừ. Sai một mũi là phải tháo ra làm lại từ đầu. Cô Hoa kể có lần quay lại thì thấy một em đã móc được nhiều mà bị lỗi, phải tháo hết. Cô nói: em này nhìn tôi khóc mướt, nhưng rồi cũng chịu khó ngồi móc lại từ đầu.

Mình nghĩ tới cảnh ấy hoài. Một người không nói được, ngồi khóc bên mớ chỉ vừa tháo ra. Rồi lau nước mắt, cầm móc lên lại. Nghề nào cũng có những buổi như vậy. Có một người đủ kiên nhẫn ngồi đó chờ mình làm lại, là quý lắm.

Học trò lâu năm nhất mà các báo nhắc tới là anh Nguyễn Hoàng Phú. Anh khiếm thính, tới học năm mười bảy tuổi, cách đây gần hai mươi năm. Năm hai nghìn không trăm lẻ chín, Phú viết ra giấy cho phóng viên: Phú thương các bạn khuyết tật lắm, Phú muốn giúp đỡ các bạn học nghề đan móc. Bây giờ anh vẫn ngồi ở bàn đan ấy. Viết qua bút đàm, anh nói với báo Cần Thơ: nhờ cô Hoa mà Phú có được cái nghề, kiếm tiền lo cho gia đình. Nghề này phù hợp với điều kiện như Phú.

Một học trò khác là chị Nguyễn Thị Kim Ngọc, ba mươi tuổi, cũng khiếm thính, đã gắn bó với cô khoảng mười năm. Báo kể chị khéo tay, hay nghĩ ra mẫu mới. Hàng của lớp giờ có hơn sáu mươi mẫu: móc khóa, túi xách, ví, giỏ, nón, khăn, đồ trang trí. Báo Thanh Niên ghi một chi tiết nhỏ: các món ấy không dùng chút kim loại nào. Toàn bằng chỉ len nhiều màu, phối với nhau rất khéo.

Hỏi cô làm sao nói chuyện với học trò, cô cười, nói với phóng viên báo Cần Thơ: cô có cuốn sổ, cần gì thì trao đổi với các bạn. Nhưng có khi chỉ cần ra dấu vài động tác là các bạn đã hiểu, vì gắn bó với nhau lâu rồi. Phóng viên tả gian phòng lặng lẽ, yên ắng, mà cô trò trao nhau bằng ánh mắt, bằng nụ cười.

Hàng làm ra thì phải bán. Mười mấy năm trước, cô mang hàng ra bán ở một khu du lịch sinh thái vào thứ ba, thứ năm, thứ bảy và chủ nhật. Bây giờ cô bán ngay tại nhà, và mang đi các hội chợ, lễ hội ở Cần Thơ và các tỉnh miền Tây. Khách mua phần đông là du khách nước ngoài. Dịp lễ, dịp Tết, mấy món nhỏ như móc khóa, túi đựng điện thoại bán chạy nhất.

Nhưng không phải lúc nào cũng dễ. Hàng thủ công bán chậm, hàng làm bằng máy thì rẻ hơn nhiều. Cô nói với báo Thanh Niên rằng hàng thủ công khó bán, mà như vậy thì cơ hội việc làm của người khuyết tật cũng hẹp lại. Báo Việt Nam News từng ghi, có những lúc cơ sở thiếu cả tiền để chi tiêu hằng ngày. Cô vẫn giữ lớp.

Tính tới nay, gần bốn mươi người khuyết tật đã có nghề nhờ gian nhà trên đường Sông Hậu. Hiện có chừng mười hai người học và làm thường xuyên. Mỗi tháng, mỗi người có từ hơn một triệu tới hơn ba triệu đồng, tùy số món làm được. Không nhiều. Nhưng là đồng tiền tự tay mình làm ra.

Điều mình quý nhất ở cô Hoa là cách cô nghĩ về chuyện học trò ra đi. Nhiều người đã ra ngoài, tìm được việc khác, thu nhập cao hơn. Cô không buồn. Cô nói với báo Thanh Niên: nếu các em ra ngoài làm được việc tốt, thu nhập cao hơn thì tôi rất mừng. Nhưng nếu không phù hợp, khi nào cần thì cứ quay về, tôi luôn sẵn sàng đón nhận.

Mình đọc câu đó mấy lần. Nó giống lời một người mẹ đứng ở cửa. Không giữ con lại. Chỉ để cửa mở sẵn.

Báo Việt Nam News còn ghi một mong ước của cô: dạy cho những người trẻ khiếm thính thành người dạy nghề, để họ dạy lại cho những em cùng cảnh. Cậu học trò Phú năm nào cũng từng viết ra giấy đúng mong ước ấy. Một sợi chỉ móc qua một sợi chỉ thì thành tấm khăn. Người dạy người, chắc cũng vậy.

Ở đời có nhiều cách để nói thương nhau. Có người nói bằng lời. Cô Hoa và học trò của cô nói bằng một cuốn sổ nhỏ, một cái khều vai, một ánh mắt, và không biết bao nhiêu mũi móc. Lần tới, nếu bạn cầm trong tay một chiếc móc khóa đan bằng len, thử nghĩ xem ai đã ngồi móc nó, trong một gian phòng rất yên. Tình Ca. Ở đây có bình an.