Tình Ca kể chuyện · Mỗi Tuổi Một Mùa

Cánh Cửa Phòng Con Bỗng Khép Lại – Con Tuổi Mới Lớn Ít Nói, Cãi Lại, Và Bốn Cách Để Ba Má Vẫn Còn Đường Vô

"Mẹ đừng vào phòng con nữa." Rồi cánh cửa kéo vội lại. Chỉ một câu nói, một cánh cửa. Mà người mẹ đứng ngoài hành lang hôm đó, chắc là đứng hơi lâu.

Đây là tập thứ mười ba của bộ Mỗi Tuổi Một Mùa. Hôm nay Vương nói chuyện với anh chị tuổi bốn mươi, nhà có đứa con mười hai, mười ba, mười bốn tuổi. Cái tuổi con bắt đầu đóng cửa phòng, hỏi gì cũng "không có gì", có bữa còn cãi lại một câu làm mình nghẹn.

Chuyện mở đầu là của chị Huyền, bốn mươi hai tuổi, ở Thành phố Hồ Chí Minh, báo VnExpress kể tháng Chín năm hai ngàn không trăm hai mươi lăm. Một tối mùa hè, đứa con gái mười ba tuổi của chị nói đúng câu đó, rồi đóng cửa. Con ngại những cái ôm của mẹ, mắc cỡ vì cơ thể đang thay đổi, hỏi chuyện thì thu mình lại. Chị kể: "Tôi từng thấy bối rối khi con gái không còn là một đứa trẻ bé bỏng thích gần mẹ nữa."

Ban đầu con không chịu chia sẻ. Chị bèn làm một chuyện khác: chị kể về tuổi mười mấy của chính mình, hồi đó chị cũng bối rối vì cơ thể lớn lên, cũng áp lực chuyện học, chuyện bạn bè. Chị nhắc con rằng ngày trước, mẹ với bà ngoại còn nói đủ chuyện trên đời. Và chị kể: "Dần dần, con mở lòng hơn."

Cũng bài báo đó có chị Mai, bốn mươi tuổi, giáo viên cấp hai ở Phú Thọ, một mình nuôi con. Con gái mười bốn tuổi có lúc đóng cửa phòng cả buổi không nói gì với mẹ. Chị chọn không nói bằng mệnh lệnh. Chị hỏi những câu đời thường: hôm nay ở trường có gì mới, bạn bè nói gì.

Mấy tuần nay, nhiều ba má giật mình vì trên mạng có những nhóm tên là "Con ghét bố mẹ". Báo Tuổi Trẻ có kể một em mười bốn tuổi ở Thành phố Hồ Chí Minh, tên viết tắt K.A., vô nhóm vì tò mò rồi rời đi. Em nói khó làm ba má hiểu mình, mà vậy đâu có nghĩa là ghét. Em nói một câu Vương đọc mà thương: "Vì thực ra cha mẹ cũng chỉ là những người lần đầu làm cha mẹ."

Còn nhà văn Hoàng Anh Tú, một người cha ba con, viết trên báo Tiền Phong đầu tháng Mười rằng con ở trong nhóm đó chưa chắc đã có nghĩa là con ghét ba má. Và ông viết một câu Vương muốn anh chị nghe chậm: "Đáng sợ là một ngày con chẳng cãi nữa." Con còn cãi, là con còn nói với mình. Cái đáng lo, là khi con thôi nói, và học cách giấu.

Vậy sao con lại quay về phía bạn bè nhiều vậy? Nhà tâm lý Laurence Steinberg và đồng nghiệp ở Đại học Temple bên Mỹ cho tuổi teen và người lớn chơi một trò lái xe, vừa chơi vừa chụp não. Chơi một mình, ai cũng giống ai. Mà khi biết có bạn đang nhìn, chỉ tuổi teen mới liều hơn, và vùng phần thưởng trong não các em hoạt động mạnh lên. Ông Steinberg giải thích: với tuổi này, chơi với bạn là một phần thưởng rất lớn. Vậy con hướng về bạn là chuyện của tuổi, chứ không phải con hết thương ba má.

Rồi năm hai ngàn, hai nhà tâm lý Margaret Kerr và Hakan Stattin khảo sát một ngàn một trăm tám mươi sáu em mười bốn tuổi ở Thụy Điển cùng ba má các em. Ba má biết chuyện của con, chủ yếu là nhờ con tự kể, chứ không nhờ theo dõi. Em nào thấy mình bị kiểm soát, thì lại kém ổn hơn.

Vậy làm sao để con còn muốn kể? Vương gợi bốn cách nhỏ.

Cách thứ nhất: nói chuyện bên cạnh, thay vì đối diện. Nhà tâm lý Lisa Damour, trong lời khuyên đăng trên trang nuôi dạy con của UNICEF, nói nhiều em nói thoải mái nhất khi không phải nhìn thẳng mặt ai, như lúc đi bộ, lúc ngồi trên xe. Ở mình thì dễ lắm: chở con đi học, con ngồi sau, mắt nhìn đường. Hai mẹ con đứng rửa chén, một người rửa, một người tráng. Không ai phải nhìn ai, chuyện tự nhiên nó ra.

Cách thứ hai: hỏi, rồi nghe, mà không phán xét. Năm hai ngàn không trăm hai mươi mốt, nhóm của tiến sĩ Netta Weinstein ở Đại học Reading bên Anh cho một ngàn không trăm lẻ một em từ mười ba tới mười sáu tuổi coi những đoạn ba má nói chuyện với con. Khi người lớn lắng nghe chăm chú, các em nói nếu là mình, mình sẽ thấy dễ chịu hơn, và sẵn lòng kể tiếp lần sau. Bà Damour gợi ý: đừng hỏi "Hôm nay đi học sao?", hãy hỏi cụ thể: "Hôm nay chuyện gì vui nhất? Chuyện gì mệt nhất?" Con kể, mình gật đầu, đừng vội giảng.

Cách thứ ba: giữ một nghi thức nhỏ. Người ta hay nói cả nhà ăn tối chung thì con ngoan. Vương kiểm lại thì thấy không đơn giản vậy. Năm hai ngàn không trăm mười hai, hai nhà xã hội học Kelly Musick ở Đại học Cornell và Ann Meier ở Đại học Minnesota phân tích dữ liệu khoảng mười tám ngàn em. Phần lớn cái lợi của bữa cơm chung thật ra đến từ chuyện ba má con cái có gần nhau hay không. Vậy cái quý không phải mâm cơm, mà là một dịp đều đặn, ấm áp. Bữa tối mỗi người kể một chuyện vui, một chuyện buồn trong ngày, ba cũng kể. Hay ly sữa đậu nành tối thứ Bảy. Nhỏ thôi, mà đừng bỏ.

Cách thứ tư: tôn trọng cánh cửa, mà không bỏ mặc. Muốn vô thì gõ cửa. Đừng lục điện thoại của con. Nhà văn Hoàng Anh Tú viết: "Đừng biến chiếc điện thoại của con thành một cuộc khám xét." Mà tôn trọng không có nghĩa là đứng xa. Bà Damour nói các em có khi không muốn nói, mà vẫn cần ba má ở gần. Thỉnh thoảng ghé cửa: "Má có nấu chè, con ra ăn nghen." Hay nhắn một dòng: "Ba thấy bữa nay con hơi buồn. Ba ở ngoài này nha." Không bắt trả lời. Còn nếu con thu mình với tất cả, cả bạn bè, thầy cô, buồn kéo dài, bỏ hết những gì con từng thích, thì anh chị đừng chờ, hãy đưa con đi gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ.

Anh chị ơi, nhà anh chị có cánh cửa nào mới khép lại không? Anh chị đã làm gì để con còn muốn kể chuyện với mình? Viết xuống phần bình luận cho Vương đọc với nha.

Giờ mời anh chị nghe một bài hát Tình Ca viết cho những người ba người má đang đứng ngoài một cánh cửa phòng.

Chuyện chị Huyền và chị Mai, Vương lấy từ bài "Làm bạn với con ở tuổi dậy thì" của báo VnExpress; lời em K.A. từ báo Tuổi Trẻ; lời nhà văn Hoàng Anh Tú từ báo Tiền Phong; nghiên cứu của Laurence Steinberg qua thông cáo của Đại học Temple; nghiên cứu của Kerr và Stattin trên tạp chí Developmental Psychology; lời khuyên của Lisa Damour qua UNICEF; nghiên cứu của Netta Weinstein qua Đại học Reading; nghiên cứu bữa cơm gia đình qua Đại học Cornell.