Tình Ca kể chuyện · Mỗi Tuổi Một Mùa

Ra Trường Rồi Mà Vẫn Chưa Biết Mình Muốn Gì – Học Một Đằng, Làm Một Nẻo, Và Bốn Cách Để Bạn Vẽ Đường Bằng Bút Chì

"Ra trường rồi đang làm gì đó con?" Câu hỏi nghe đơn giản, mà nhiều bạn hai mươi mấy tuổi nghe xong chỉ muốn trốn. Vì câu trả lời thật là: con chưa biết. Hoặc là: con đang làm một việc chẳng dính gì tới tấm bằng của con.

Chào bạn. Đây là tập thứ mười của bộ Mỗi Tuổi Một Mùa. Hôm nay Vương nói chuyện với những bạn đã cầm bằng trên tay mà chưa biết mình muốn gì, hoặc học một đằng, làm một nẻo.

Trước hết, bạn không lạc một mình đâu. Báo Dân Trí dẫn số liệu của Trung tâm Hỗ trợ đào tạo và Cung ứng nguồn nhân lực, thuộc Bộ Giáo dục và Đào tạo: năm hai ngàn không trăm hai mươi mốt, chỉ năm mươi sáu phần trăm sinh viên tốt nghiệp làm đúng ngành. Hai mươi lăm phần trăm làm ngành gần. Mười chín phần trăm làm việc không liên quan gì tới ngành học. Một nghiên cứu khác của Trường Quốc tế, Đại học Quốc gia Hà Nội, dựa trên điều tra lao động của Tổng cục Thống kê ba năm từ hai ngàn không trăm mười tám tới hai ngàn không trăm hai mươi, thấy hơn hai mươi bốn phần trăm người có bằng đại học đang làm trái ngành. Có những nhóm ngành, con số đó lên hơn sáu mươi phần trăm.

Vậy những người rẽ ngang, rồi họ đi tới đâu? Tháng Chín năm hai ngàn không trăm hai mươi lăm, báo Thanh Niên kể chuyện anh Nguyễn Văn Chí Dũng, hai mươi tám tuổi. Anh từng học Trường Đại học Sân khấu Điện ảnh Thành phố Hồ Chí Minh, mơ làm đạo diễn. Rồi anh sớm thấy không hợp, chuyển qua truyền thông. Anh tự học, vô câu lạc bộ để rèn kỹ năng, bắt đầu từ những vị trí nhỏ. Sáu năm sau, anh đã làm quản lý ở một công ty quảng cáo quốc tế, rồi ở những doanh nghiệp lớn. Anh nói: nhờ trải nghiệm, mình có cơ hội làm ở doanh nghiệp lớn dù không có bằng đúng ngành.

Cũng bài đó có Trần Duy Trinh, hai mươi lăm tuổi. Trinh từng là học sinh chuyên toán, rồi học cơ điện tử ở Hà Nội. Thấy không hợp, Trinh rẽ ngang. Về quê bán tạp hóa, làm truyền thông cho một hiệu trà túi lọc ở địa phương. Trinh tự học thêm nhiều kỹ năng, quay những đoạn phim đời thường đăng lên mạng. Giờ Trinh có hơn một trăm ngàn người theo dõi. Mà tư duy toán vẫn theo Trinh, giúp Trinh phân tích cách đăng bài. Chữ đã học, không mất đi đâu.

Vương cũng phải nói thật: không phải ai rẽ ngang cũng êm. Báo Dân Trí kể chuyện chị Phạm Linh Chi ở Hà Nội, học bốn năm triết học, rồi vô làm ở một công ty bảo hiểm. Chị nói, vô đó, tất cả kiến thức phải học lại từ đầu. Ba bốn tháng đầu chị gần như không tiến bộ, gia đình phản đối, nhiều lần chị muốn nghỉ. Rẽ ngang là được, mà phải chịu học lại.

Vậy làm sao tìm ra hướng đi? Ở Đại học Stanford bên Mỹ, hai thầy Bill Burnett và Dave Evans mở một lớp tên là "Designing Your Life", tạm dịch là "Thiết kế cuộc đời bạn", từ năm hai ngàn không trăm mười. Năm hai ngàn không trăm mười sáu, hai thầy viết thành sách, bán rất chạy. Thầy Burnett tóm lại trong một câu: đừng lập kế hoạch, hãy làm bản thử. Thầy nói, bạn không thể ngồi nghĩ mà ra tương lai, nhưng bạn có thể làm mà ra nó. Từ đó, Vương gợi bốn cách nhỏ.

Cách thứ nhất: viết nhật ký năng lượng. Hai thầy gọi nó là nhật ký thời gian tốt. Mỗi ngày một hai lần, ghi ngắn: mình vừa làm gì, lúc làm có say mê không hay cứ ngó đồng hồ, làm xong mình thấy đầy lên hay cạn đi. Ghi vài tuần, đừng vội phân tích. Rồi đọc lại, bạn sẽ thấy dấu vết. Báo Dân Trí kể anh Nguyễn Tuấn Minh, học tự động hóa, ra trường có việc đúng ngành liền, mà làm một thời gian thì thấy thiếu đam mê. Anh nhớ ra, hồi đại học anh đã thích tham gia tổ chức sự kiện của khoa, của trường. Anh học thêm các khóa truyền thông, rồi chuyển qua. Dấu vết đó có sẵn từ lâu, chỉ là chưa ai ghi lại.

Cách thứ hai: hỏi người đi trước. Hai thầy gọi đây là một kiểu làm bản thử bằng trò chuyện. Tìm một người đang làm nghề bạn tò mò, mời một ly cà phê, hỏi bốn câu. Một ngày của anh chị trôi ra sao? Cái gì mệt nhất? Cái gì vui nhất? Nếu hai mươi bốn tuổi lại, anh chị bắt đầu từ đâu? Mình hỏi để hiểu, không phải để xin việc. Ba bốn ly cà phê như vậy, có khi bằng mấy tháng ngồi đọc trên mạng.

Cách thứ ba: thử nhỏ trước khi nhảy. Đi theo người ta làm một ngày. Nhận một việc nhỏ cuối tuần. Vô một câu lạc bộ, như anh Chí Dũng. Báo Thanh Niên còn kể anh Phạm Anh, học quản trị kinh doanh ở Đại học Ngoại thương, giờ làm người dẫn chương trình cho các giải chạy bộ. Anh nói: tôi từng nghĩ mình không hợp với lĩnh vực giải trí, nhưng khi thử, tôi làm tốt. Còn nếu thử mà thấy không hợp, thì đó cũng là kết quả. Hai thầy viết: sẽ có sai, sẽ có bản thử phải bỏ. Bỏ một bản thử không phải thất bại. Là bớt được một ngã rẽ.

Cách thứ tư: đừng so, và đổi câu nói trong đầu. Hai thầy gọi những câu như "tới giờ này lẽ ra mình phải biết mình đi đâu rồi" là những niềm tin làm mình kẹt. Họ đổi lại: mình không cần lúc nào cũng biết điểm đến, chỉ cần biết mình có đang đi đúng hướng không. Họ còn nói một ý Vương rất thích: đam mê là kết quả của một đời sống được thiết kế tốt, chứ không phải nguyên nhân. Nghĩa là mình thử, mình làm, mình giỏi lên, rồi mới thương nghề. Bạn cùng lớp đã lên trưởng nhóm, còn mình đang thử. Không sao. Anh Chí Dũng mất sáu năm. Chị Linh Chi mất mấy tháng đầu chật vật. Muốn so, thì so với chính mình của tháng trước.

Bạn ơi, tấm bằng là một cây bút. Nó không phải tấm bản đồ. Bản đồ là bạn tự vẽ, mà vẽ bằng bút chì thôi. Sai thì tẩy, vẽ lại.

Bạn học ngành gì, giờ đang làm gì? Bạn đã thử những gì, và cái gì làm bạn thấy đầy lên? Kể cho Vương nghe ở phần bình luận nhé. Biết đâu câu chuyện của bạn là ly cà phê mà một bạn trẻ khác đang cần. Giờ mời bạn ở lại nghe một bài hát Tình Ca viết riêng cho chuyện này.

Số liệu của Bộ Giáo dục và Đào tạo, Vương lấy từ báo Dân Trí; nghiên cứu của Trường Quốc tế, Đại học Quốc gia Hà Nội, từ báo Tiền Phong; chuyện anh Chí Dũng, Duy Trinh, anh Phạm Anh từ báo Thanh Niên; chuyện chị Linh Chi, anh Tuấn Minh từ báo Dân Trí; cách làm của hai thầy Bill Burnett và Dave Evans, Đại học Stanford, Vương đọc qua báo Stanford Daily, tạp chí Fortune, báo New York Times và bài đọc của Đại học Bang Florida.