Tình Ca kể chuyện · Mỗi Tuổi Một Mùa

Lưng Chừng Con Dốc Mà Thấy Mình Chưa Làm Được Gì – Khủng Hoảng Tuổi Trung Niên, Và Năm Cách Để Đi Tiếp

Năm hai mươi tuổi, nhiều người trong mình có viết vô một cuốn sổ, hoặc chỉ nghĩ trong đầu. Ba mươi tuổi có nhà. Ba lăm tuổi làm sếp. Bốn mươi tuổi thì đi du lịch khắp nơi, con cái học giỏi, ba má an nhàn. Rồi một ngày ngoài bốn mươi, mở cuốn sổ đó ra, thấy cái gì cũng dang dở. Và câu hỏi tới, lúc nửa đêm: mình sống tới giờ, đã làm được gì?

Hôm nay Mỗi Tuổi Một Mùa nói chuyện với anh chị đang đứng lưng chừng con dốc đời, và đang thấy mình chưa làm được gì. Vương muốn nói trước: anh chị không lạ đâu. Và cái cảm giác đó, có lý do của nó.

Báo Tuổi Trẻ tháng Sáu năm hai ngàn không trăm hai mươi lăm có bài "Rạng ngời khi khởi nghiệp ở tuổi bốn mươi" của tác giả Vinh San, kể về chị Trịnh Thị Tường Vân. Hồi học lớp Mười ở trường chuyên Nguyễn Thị Minh Khai, chị đã lên bìa báo Mực Tím, vì được chọn đi một trại hè môi trường quốc tế ở Nam Phi. Năm hai ngàn không trăm lẻ bốn, chị đoạt giải Én Bạc. Chị làm người dẫn chương trình truyền hình, làm sản xuất, làm biên dịch, phiên dịch.

Tuổi trẻ sáng như vậy, mà chị nói thật lòng: được nhiều người chú ý từ quá sớm làm chị hơi tự mãn, và chị phải học bài học đầu tiên về sự khiêm tốn.

Rồi ở tuổi bốn mươi, chị rẽ qua một con đường khác hẳn. Chị cùng một người bạn mở một trường mầm non nhỏ. Chị kể là chị học lại gần như từ đầu. Từ cái trường nhỏ đó, giờ thành một chuỗi trường mầm non và trường liên cấp ở Thành phố Hồ Chí Minh và các tỉnh, hơn năm trăm người làm. Chị nói một câu Vương chép lại: "Cái gì cũng cần thời gian để hoàn thiện, trưởng thành." Ngoài bốn mươi, chị vẫn đang học thêm về trí tuệ nhân tạo.

Vương kể chuyện này không phải để anh chị so mình. Mà để thấy: bốn mươi tuổi không phải vạch đích. Nó là một khúc quanh.

Giờ nói tới cái cảm giác chùng xuống giữa đời. Nhà kinh tế David Blanchflower, Đại học Dartmouth bên Mỹ, đã phân tích số liệu của một trăm ba mươi hai nước, công bố đầu năm hai ngàn không trăm hai mươi. Ông thấy hạnh phúc theo tuổi có hình chữ U. Trẻ thì vui, xuống dần, chạm đáy ở giữa đời, rồi đi lên lại. Đáy chữ U rơi vào khoảng bốn mươi bảy tuổi ở các nước giàu, khoảng bốn mươi tám tuổi ở các nước đang phát triển. Ông nói, nếu anh chị đang khủng hoảng tuổi trung niên, thì hiểu rằng rất nhiều người khác cũng đang như vậy. Và sau cái đáy đó, đời khá lên.

Nói cho công bằng, năm hai ngàn không trăm hai mươi lăm, chính ông Blanchflower và cộng sự lại thấy một chuyện mới: ở nhiều nước, người trẻ bây giờ còn buồn hơn người trung niên, nên cái đáy chữ U không còn rõ như xưa. Dù vậy, thông điệp vẫn là: cảm giác nặng nề giữa đời là chuyện chung, không phải lỗi riêng của anh chị. Và nó không kéo dài mãi.

Vậy đi tiếp nửa con dốc ra sao? Vương gợi năm cách nhỏ.

Cách thứ nhất: viết danh sách những gì mình đã làm được. Nuôi con khôn lớn. Lo cho ba má lúc bệnh. Giữ được một việc làm qua mấy lần khó khăn. Học được một nghề. Giúp được một người bạn. Giáo sư Teresa Amabile ở Trường Kinh doanh Harvard đã đọc gần mười hai ngàn trang nhật ký của hai trăm ba mươi tám người đi làm. Bà thấy điều làm người ta có động lực nhất là cảm giác mình đang tiến lên, dù chỉ một bước nhỏ. Những thành công lớn thì hiếm, còn tiến bộ nhỏ thì ngày nào cũng có thể có. Mình chỉ cần chịu nhìn thấy nó.

Cách thứ hai: đổi thước đo. Năm hai mươi tuổi, mình đo mình bằng nhà, xe, chức. Ngoài bốn mươi, thử đo bằng cái khác. Ông Arthur Brooks, giảng dạy ở Đại học Harvard, viết trong cuốn sách tên tạm dịch là "Từ sức mạnh này tới sức mạnh khác", năm hai ngàn không trăm hai mươi hai: cái trí nhanh nhạy, giải quyết vấn đề, mạnh nhất hồi trẻ, rồi đi xuống. Còn cái trí khôn tích lũy, cái khả năng hiểu người, dạy lại cho người khác, thì lớn lên qua tuổi bốn mươi, năm mươi. Ông khuyên: hãy đi từ người sáng tạo sang người truyền dạy. Vậy thì thước đo mới có thể là: năm nay mình giúp được mấy người trẻ?

Cách thứ ba: chọn một mục tiêu nhỏ cho mười hai tháng tới. Học xong một khóa tiếng Anh giao tiếp. Tiết kiệm đủ một khoản cho chuyến đi với ba má. Viết nó ra, chia ra từng tháng, dán chỗ mình thấy mỗi ngày. Như chị Tường Vân mở một trường nhỏ trước, rồi mới lớn dần. Mục tiêu nhỏ làm được, thì mình có thêm một dòng cho danh sách ở cách thứ nhất.

Cách thứ tư: chăm sức khỏe. Báo VnExpress năm hai ngàn không trăm hai mươi hai kể chuyện anh Phan Đăng Sơn. Công việc tiếp khách, thức khuya, ăn ngủ thất thường. Bác sĩ nói anh có bệnh gan, bao tử, tiểu đường. Có lúc anh đi bộ một, hai trăm mét đã thở dốc. Anh bắt đầu chạy, lúc đầu chỉ được vài trăm mét. Năm bốn mươi ba tuổi, anh chạy giải hai mươi mốt cây số đầu tiên. Các chỉ số của anh tốt lên, anh ngủ ngon, bớt cáu. Tổ chức Y tế Thế giới khuyên người lớn vận động vừa phải từ một trăm năm mươi tới ba trăm phút mỗi tuần, nghĩa là mỗi ngày chừng hơn hai mươi phút đi bộ nhanh. Mà trước khi bắt đầu, anh chị đi khám tổng quát một lần, hỏi bác sĩ mình nên tập ra sao.

Cách thứ năm: giữ bạn bè. Ngoài bốn mươi, người ta bận nhất đời. Bạn bè là thứ hay bị bỏ lại trước tiên. Mà năm hai ngàn không trăm mười, nhà tâm lý Julianne Holt-Lunstad cùng cộng sự gom một trăm bốn mươi tám nghiên cứu, hơn ba trăm ngàn người. Họ thấy người có các mối quan hệ xã hội vững thì khả năng sống lâu cao hơn khoảng năm mươi phần trăm. Mỗi tháng một bữa cơm với bạn cũ, không phải chuyện xa xỉ đâu anh chị.

Vương muốn nghe anh chị. Nếu viết danh sách những gì mình đã làm được, dòng đầu tiên của anh chị là gì? Và mục tiêu nhỏ cho mười hai tháng tới của anh chị là gì? Viết xuống phần bình luận nha, để mình nhắc nhau.

Giờ mời anh chị nghe một bài hát Tình Ca viết cho những người đang đứng lưng chừng dốc.

Chuyện chị Trịnh Thị Tường Vân, Vương lấy từ báo Tuổi Trẻ; chuyện anh Phan Đăng Sơn từ báo VnExpress; nghiên cứu đường cong chữ U của David Blanchflower qua Văn phòng Nghiên cứu Kinh tế Quốc gia Hoa Kỳ và báo CTV, nghiên cứu năm hai ngàn không trăm hai mươi lăm qua tạp chí PLOS One; nghiên cứu của Teresa Amabile, sách của Arthur Brooks, khuyến nghị của Tổ chức Y tế Thế giới, và nghiên cứu của Holt-Lunstad trên tạp chí PLoS Medicine.