Tình Ca kể chuyện · Mỗi Tuổi Một Mùa

Đèn Đỏ Không Phải Đường Cùng – Tuổi Ba Mươi, Công Việc Không Thuận, Đi Hay Ở

Sáng thứ Hai, bạn chạy xe tới cổng công ty, rồi ngồi trên xe thêm năm phút. Chân không muốn bước vô. Lương mới bị giảm. Sếp nói câu nào cũng như gai. Làm ba năm, bốn năm, mà chức vẫn y nguyên. Trong đầu chỉ có một câu: hay là nghỉ quách cho rồi.

Đây là chuyên mục Mỗi Tuổi Một Mùa. Hôm nay Vương nói chuyện với bạn, người tuổi ba mươi đang thấy công việc của mình không thuận.

Trước hết, bạn không lạ đâu. Hãng khảo sát Gallup bên Mỹ, trong báo cáo công bố tháng Tư năm hai ngàn không trăm hai mươi sáu, cho biết trên toàn thế giới chỉ có hai mươi phần trăm người đi làm thấy gắn kết với công việc. Và bốn mươi phần trăm nói hôm trước mình bị căng thẳng nhiều.

Giờ Vương kể chuyện mấy người thật, đăng trên báo Sài Gòn Giải Phóng năm hai ngàn không trăm mười chín.

Chị Trần Thu Nguyệt, ba mươi hai tuổi, làm quảng cáo ở quận Một. Sinh con đầu lòng xong, chị đi làm lại thì bộ phận thay người, đổi cách làm. Chị có va chạm nhỏ với đồng nghiệp, công ty lại sắp giảm người. Lương thưởng ba, bốn năm không tăng. Chị nộp đơn nghỉ. Hai tháng đầu chị ở nhà lo cho gia đình, con cái. Sang tháng thứ ba chị nộp hồ sơ, và được nhận làm nội dung quảng cáo truyền hình. Chị coi chuyện đổi việc ở tuổi này là một cơ hội, chứ không phải chuyện đáng sợ.

Chị Lê Thị Trúc Kha, ba mươi tuổi, quê Cà Mau, làm thiết kế. Mất việc, chị sợ cảnh ở không, nên ngày nào cũng lên mạng tìm việc. Chị vội nhận một chân tiếp thị bất động sản, việc không đòi bằng cấp, cũng trái hẳn nghề của chị. Và chị kể, làm trái nghề làm chị càng nản, càng căng thẳng. Cái may của chị là có chút tiền để dành, có vài việc thiết kế làm thêm bên ngoài, nên nếu thất nghiệp chừng hai tháng thì chị vẫn sống được. Lúc báo viết bài, chị vừa đi làm, vừa nộp hồ sơ vô các công ty thiết kế, để quay về đúng nghề.

Còn anh Chánh Trần, bây giờ là người làm video ẩm thực có hơn ba mươi lăm ngàn người theo dõi, có công ty thực phẩm riêng. Mà anh từng thất nghiệp từ năm hai mươi chín tới năm ba mươi ba tuổi. Bốn năm. Anh khuyên đừng để mình nghỉ một cách quá thụ động, vì ngồi không thì dễ nghĩ bậy. Không có điều kiện đi xa, thì đọc sách, nấu ăn, tìm hiểu ngay chỗ mình ở.

Ba người, ba con đường. Mà người đứng dậy được là người không để cái giận, cái sợ quyết định thay mình. Vương gợi năm việc nhỏ.

Việc thứ nhất: viết ra điều mình thật sự cần. Lấy một tờ giấy, chia hai cột. Một cột là cái làm mình khổ: lương, sếp, không được lên, việc không hợp, đường xa. Một cột là cái mình cần nhất trong hai năm tới: tiền nhiều hơn, được học, có giờ cho con, hay được làm đúng nghề. Nhiều khi viết ra rồi mới thấy, mình không ghét công việc, mình chỉ ghét một người, hoặc một con số trên phiếu lương.

Việc thứ hai: nói chuyện với sếp, trước khi bỏ. Cũng Gallup, năm hai ngàn không trăm mười lăm, hỏi hơn bảy ngàn người Mỹ, thì cứ hai người có một người từng nghỉ việc để tránh sếp. Gallup còn nói người quản lý quyết định ít nhất bảy mươi phần trăm mức gắn kết của nhân viên. Nên trước khi đi, đáng thử nói một lần cho đàng hoàng. Hỏi cụ thể: "Trong sáu tháng tới, em cần làm được những gì để được xét lên bậc?" Ghi lại câu trả lời. Sếp trả lời rõ, mình có đường. Sếp né, mình cũng có câu trả lời.

Việc thứ ba: nặn lại công việc đang có. Hai nhà nghiên cứu Amy Wrzesniewski và Jane Dutton, năm hai ngàn không trăm lẻ một, gọi chuyện này là job crafting, tạm dịch là tự nặn lại công việc của mình. Họ kể một nghiên cứu phỏng vấn hai mươi tám nhân viên vệ sinh trong một bệnh viện. Cùng một chức danh, mà có nhóm chỉ làm đúng phần lau dọn, ít nói chuyện với ai, và thấy việc mình không cần kỹ năng gì. Còn nhóm kia thì chủ động canh giờ làm cho hợp với khoa, hay trò chuyện với bệnh nhân, người nhà, y tá. Nhóm này thấy việc mình cần tay nghề, và thấy mình góp một phần vào chuyện người bệnh mau khỏe. Chưa đổi được chỗ làm, thì đổi một chút trong chỗ làm: nhận thêm một việc mình thích, làm quen một người đồng nghiệp tử tế, nhìn công việc theo một nghĩa khác.

Việc thứ tư: thử nhỏ trước khi nhảy, và học thêm. Giáo sư Herminia Ibarra, trong cuốn Working Identity, tạm dịch là "Bản thân trong công việc", khuyên người muốn đổi nghề đừng nhảy một cú lớn. Hãy thử vai mới ở quy mô nhỏ mà không bỏ việc đang làm: nhận việc ngoài giờ, làm thử một dự án, đi học một lớp buổi tối. Chị Trúc Kha nhảy vội vô một nghề trái tay, và chị chỉ thấy mình càng nản. Còn những việc thiết kế làm thêm bên ngoài, lại chính là cái phao giữ chị.

Việc thứ năm: có một quỹ dự phòng. Bài viết của Vietcetera năm hai ngàn không trăm hai mươi hai nói nhiều chuyên gia khuyên để dành ít nhất ba tới sáu tháng chi tiêu thiết yếu, người là trụ cột gia đình thì nên nhiều hơn. Có quỹ này, bạn không phải nhận đại một việc mình không muốn chỉ vì sợ hết tiền. Chưa có, thì bắt đầu từ tháng này, mỗi tháng chuyển một ít qua một tài khoản riêng.

Vương không nói bạn phải ở, cũng không nói bạn phải đi. Có chỗ làm thật sự không đáng ở lại. Mà đi, thì đi bằng một tờ giấy đã viết rõ, một lần đã nói chuyện với sếp, một cái nghề đã thử qua, và một khoản tiền để dành. Đi như vậy, là đi tới, chứ không phải chạy trốn.

Bạn biết không, sáng nào ở ngã tư Sài Gòn cũng có cả trăm chiếc xe dừng đèn đỏ. Không ai nghĩ mình kẹt ở đó cả đời. Công việc của bạn bây giờ, có thể chỉ là một cái đèn đỏ. Đèn đỏ không phải là đường cùng.

Bạn đang ở lại hay đã đi, từng mất việc rồi đứng dậy ra sao? Kể cho Vương nghe ở phần bình luận nhé, có người đang ngồi trước cổng công ty cần chuyện của bạn. Giờ mời bạn nghe một bài hát Tình Ca viết cho những buổi sáng như vậy.

Chuyện chị Thu Nguyệt, chị Trúc Kha và anh Chánh Trần, Vương lấy từ bài "Thất nghiệp tuổi ba mươi" của báo Sài Gòn Giải Phóng; số liệu gắn kết công việc và vai trò người quản lý của hãng Gallup; nghiên cứu về tự nặn lại công việc của Amy Wrzesniewski và Jane Dutton đăng trên tạp chí Academy of Management Review; lời khuyên của giáo sư Herminia Ibarra; mức quỹ dự phòng theo Vietcetera.