Tình Ca kể chuyện · Bài học cuộc đời

Vị Giáo Sư Dành Cả Đời Đưa Hồn Nhạc Việt Ra Thế Giới Và Di Nguyện Cuối Cùng

Thưa quý vị, có một người con đất Việt, sống hơn nửa thế kỷ nơi trời Tây, mà cả đời chỉ đau đáu một điều: làm sao để tiếng đàn, câu hát của quê hương mình được cả thế giới biết đến và cúi đầu nể trọng. Ông đi khắp năm châu, tới gần bảy chục quốc gia, chỉ để cất lên tiếng nói cho âm nhạc dân tộc Việt Nam. Và tới những ngày cuối đời, khi ngồi viết bản di chúc, cái điều ông dặn dò sau chót cũng vẫn là về đúng cái tình yêu ấy. Di nguyện cuối cùng của ông là gì, tôi xin kể quý vị nghe từ đầu.

Người ấy là Giáo sư Trần Văn Khê, sinh năm một ngàn chín trăm hai mươi mốt, ở vùng Vĩnh Kim, tỉnh Tiền Giang, cái nôi của đờn ca tài tử Nam Bộ. Ông sinh ra trong một gia đình mà đã bốn đời nối nhau làm nhạc cổ. Từ ông cố, ông nội, tới cha ông, đều là những người ôm đàn giữ lấy tiếng nhạc dân tộc. Cho nên, tiếng đàn tranh, đàn kìm, câu vọng cổ đã ngấm vào máu thịt cậu bé Khê từ thuở lọt lòng, như dòng sữa mẹ.

Lớn lên, ông sang nước Pháp để học, vào năm một ngàn chín trăm bốn mươi chín. Những ngày đầu nơi đất khách, ông nghèo lắm, phải ôm cây đàn dân tộc đi đờn trong các nhà hàng để kiếm sống qua ngày. Quý vị thử hình dung, một chàng trai trẻ xa quê, giữa Paris hoa lệ mà lạnh lẽo, tối tối lại ôm cây đàn của quê nhà, gảy lên những khúc nhạc mẹ ru thuở nhỏ, vừa để mưu sinh, vừa để vơi đi nỗi nhớ quê. Tiếng đàn ấy, với ông, không chỉ là kế sinh nhai, mà là cả một trời quê hương ông mang theo trong tim. Và chính từ những nốt nhạc quê hương ấy, người ta bắt đầu để ý tới ông, để ý tới cái nền âm nhạc lạ lùng và sâu lắng của một xứ sở phương Đông. Rồi bằng ý chí phi thường, ông miệt mài đèn sách, và tới năm một ngàn chín trăm năm mươi tám, ông trở thành người Việt Nam đầu tiên đậu bằng tiến sĩ về ngành âm nhạc học tại trường đại học Sorbonne danh giá của Paris, với một luận án về chính âm nhạc truyền thống của nước mình.

Từ đó, cả cuộc đời ông là một hành trình không mỏi mệt, để đem hồn nhạc Việt đi giới thiệu với thế giới. Ông làm việc ở trung tâm nghiên cứu khoa học lớn của nước Pháp, giữ chức giám đốc nghiên cứu. Ông đi dự tới cả trăm hội nghị âm nhạc quốc tế, ở gần bảy mươi quốc gia. Ông lên giảng đường của bao trường đại học lớn trên thế giới, để nói cho người ta nghe về cái hay, cái sâu sắc của âm nhạc dân tộc Việt Nam, một nền âm nhạc mà bấy lâu người ngoài ít ai hiểu tới. Nhờ những con người tận tụy như ông, mà sau này nhã nhạc cung đình Huế, rồi ca trù, đờn ca tài tử của mình mới được thế giới công nhận là những di sản văn hóa quý báu của nhân loại.

Có một câu chuyện, do chính ông kể lại, mà tôi nghĩ quý vị nghe sẽ thấy tự hào. Ấy là vào những năm sáu mươi, trong một buổi gặp gỡ văn hóa ở Paris, có một người Pháp từng sống ở Việt Nam nhiều năm đã buông lời xem thường, đại ý rằng ở Việt Nam làm gì có áng văn chương nào cho ra hồn. Nghe vậy, Giáo sư Khê đã đứng lên, điềm đạm mà đanh thép, đáp lại rằng: ngài chơi với những ai mà lại chẳng hề biết tới một áng văn nào của nước Việt? Rồi ông ung dung dẫn ra biết bao cái hay, cái đẹp của văn chương, của âm nhạc nước mình, khiến cả khán phòng phải nể phục. Quý vị thấy đó, ông không chỉ giỏi, mà trong lòng ông còn cháy bỏng một niềm tự hào, tự tôn dân tộc. Ông không cho phép ai được coi thường cái gốc gác, cái hồn cốt của quê hương mình.

Và điều đáng quý nhất ở ông, là dù danh tiếng lẫy lừng khắp thế giới, dù được trọng vọng nơi xứ người, thì trái tim ông vẫn luôn hướng về quê nhà. Sau hơn năm mươi năm sống ở Pháp, tới năm hai ngàn không trăm lẻ sáu, khi đã ngoài tám mươi tuổi, ông quyết định trở về sống hẳn tại quê hương. Ông về, để được tiếp tục truyền dạy, để đem hết những gì mình chắt chiu cả đời mà trao lại cho lớp trẻ, cho con cháu nước mình. Ông dạy nhạc, ông nói chuyện, ông lên truyền hình, không quản tuổi cao sức yếu, chỉ mong sao ngọn lửa yêu âm nhạc dân tộc được truyền tiếp cho đời sau.

Cái tình yêu ấy, ông không giữ cho riêng mình, mà còn truyền sang cả con cháu. Người con trai của ông, Giáo sư Trần Quang Hải, cũng đã nối nghiệp cha, trở thành một nhà nghiên cứu âm nhạc dân tộc nổi tiếng khắp thế giới. Như vậy, cái mạch nhạc của gia đình ông đã chảy suốt năm đời, cha truyền con nối, đời này qua đời khác vẫn một lòng son sắt với tiếng đàn, câu hát của dân tộc. Đó chẳng phải là một điều thật đáng quý, đáng để chúng ta suy ngẫm về cách gìn giữ và trao truyền những giá trị tốt đẹp trong mỗi gia đình hay sao.

Rồi tới năm hai ngàn không trăm mười lăm, Giáo sư Trần Văn Khê trút hơi thở cuối cùng tại Thành phố Hồ Chí Minh, hưởng thọ chín mươi tư tuổi. Nhưng thưa quý vị, ngay cả trong sự ra đi, tấm lòng của ông vẫn còn ở lại.

Và đây, chính là cái di nguyện cuối cùng mà tôi đã hứa kể với quý vị. Trong bản di chúc để lại, ông có một điều dặn dò thật cảm động. Ông dặn rằng, số tiền phúng điếu mọi người tới viếng ông, cùng với chút tiền tiết kiệm của ông, xin đừng dùng vào việc gì khác, mà hãy lập nên một quỹ học bổng, một giải thưởng mang tên ông, để hằng năm trao cho những người có công nghiên cứu, gìn giữ âm nhạc truyền thống của dân tộc. Quý vị nghe có thấm không. Cho tới hơi thở cuối cùng, tới cả những đồng tiền cuối cùng, ông vẫn dành trọn cho cái tình yêu lớn của đời mình. Ông cho đi tất cả, tri thức, tâm huyết, và cả tài sản, để cái hồn nhạc Việt được tiếp nối mãi mai sau. Và tâm nguyện ấy của ông, sau này đã thành sự thật, khi một quỹ học bổng mang tên ông ra đời, tiếp lửa cho bao người trẻ theo đuổi âm nhạc dân tộc, để tâm nguyện một đời của ông không bao giờ lụi tắt.

Gom lại những gì vị giáo sư ấy để lại, tôi xin gửi quý vị mấy điều.

Một là, sống mà có một đam mê, một lẽ sống lớn, thì cả đời rực rỡ và ý nghĩa. Giáo sư Khê cả đời chỉ theo đuổi một tình yêu là âm nhạc dân tộc, mà làm nên bao điều lớn lao. Ở tuổi nào cũng vậy, thưa quý vị, còn giữ được trong lòng một niềm say mê, một điều để mình cống hiến, thì tâm hồn mình còn trẻ trung, còn tha thiết với cuộc đời. Có người về già rồi buông xuôi tất cả, thấy đời mình như đã hết. Nhưng cũng có người, như Giáo sư Khê, càng già lại càng cống hiến, càng cháy hết mình cho điều mình yêu. Sự khác nhau, hóa ra, không nằm ở tuổi tác, mà nằm ở chỗ mình có còn giữ được ngọn lửa trong tim hay không.

Hai là, hãy trân quý và gìn giữ cái gốc, cái hồn của dân tộc mình. Một câu hát ru, một điệu dân ca, một câu vọng cổ, đó là hồn quê, là tiếng nói của bao đời ông cha để lại. Ông bà mình dạy, chim có tổ, người có tông, cây có cội, nước có nguồn. Đừng để những cái quý giá ấy mai một đi. Quý vị hãy hát ru cho cháu nghe, hãy kể cho con cháu về những câu hò, điệu lý của quê mình, ấy chính là giữ lấy cái gốc cho chúng. Thời buổi bây giờ, lớp trẻ mê nhạc mới, nhạc ngoại, cũng là lẽ thường. Nhưng nếu người già chúng ta không còn ai hát ru, không còn ai kể chuyện xưa, thì rồi mai này, những câu hát ngọt ngào của bà, của mẹ sẽ mất đi thật. Cho nên, mỗi lần quý vị cất lên một câu hát ru bên nôi đứa cháu, là quý vị đang làm đúng cái việc mà cả đời Giáo sư Khê theo đuổi, là giữ cho hồn quê không tắt.

Ba là, cho đi tri thức và kinh nghiệm cho đời sau là gia tài quý giá nhất. Giáo sư Khê cho tới lúc mất vẫn cho đi, không giữ lại gì cho riêng mình. Quý vị của chúng ta cũng vậy, cả một đời từng trải là cả một kho báu. Một câu chuyện, một bài học, một nghề gia truyền, một kinh nghiệm sống, hãy truyền lại cho con cháu, đó là gia tài không bao giờ mất.

Và bốn là, hãy giữ lấy lòng tự hào, tự tôn về dân tộc mình. Giáo sư Khê không bao giờ để ai coi thường văn hóa nước Việt. Chúng ta cũng vậy, hãy biết cái hay, cái đẹp của quê hương mình để mà yêu, mà giữ, mà tự hào, và truyền cái niềm tự hào ấy cho con cháu, để dù đi đâu, làm gì, chúng cũng không quên mình là con dân đất Việt.

Tôi mong rằng sau câu chuyện hôm nay, quý vị sẽ thấy yêu hơn những câu hát, điệu hò của quê mình, và muốn gìn giữ, trao truyền nó cho lớp trẻ. Cầu mong cho quý vị luôn được bình an trong tâm hồn, khỏe mạnh trong thân thể, và sống trọn vẹn từng ngày bên những người mình thương.

Xin chào, và hẹn gặp lại.