Tình Ca kể chuyện · Chuyện Tình Đêm Khuya

Bà là bến bình an của đời ông

Có một người đàn ông viết nên những bài hát mà cả nước cùng hát. Vậy mà khi được hỏi về chồng mình, người vợ của ông kể rằng ông rất ít khi bộc lộ cảm xúc. Nhiều khi, ông chỉ mỉm cười, một nụ cười mím, lặng lẽ.

Người đàn ông ấy là nhạc sĩ Văn Cao. Người vợ ấy là bà Nghiêm Thúy Băng.

Đây là Chuyện Tình Đêm Khuya của Tình Ca. Đêm nay mình không kể chuyện của một nhạc sĩ lớn. Mình kể chuyện của một người phụ nữ đứng phía sau nhạc sĩ ấy suốt năm mươi năm, qua chiến tranh, qua những năm tháng khó khăn nhất. Những gì mình kể đều dựa trên những bài báo đã viết về hai ông bà, và lời kể của chính gia đình.

Năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm, ở Hà Nội có nhà in Rạng Đông. Chủ nhà in là ông Nghiêm Xuân Huyến. Ông có một cô con gái tên Nghiêm Thúy Băng.

Một hôm, có một chàng trai tới nhà in để lo việc in tờ báo Độc Lập. Chàng trai ấy là Văn Cao, quê Hải Phòng, sinh năm một nghìn chín trăm hai mươi ba. Người giới thiệu hai người với nhau là anh họ của cô, ông Nghiêm Bình, người quản lý nhà in. Nhà báo Nguyễn Thành Lê, người phụ trách tờ Độc Lập, cũng góp một tay vun vén.

Gia đình cô Băng có một nỗi băn khoăn. Chàng nhạc sĩ hơn cô sáu, bảy tuổi. Liệu anh ta có thật là chưa vợ không? Chính nhà báo Nguyễn Thành Lê đứng ra bảo đảm cho Văn Cao.

Nhưng những năm ấy đâu phải chỉ có chuyện yêu đương. Trước Cách mạng Tháng Tám, cha của cô Băng bị lính Nhật bắt. Về sau ông bị giết, sau khi người ta tìm thấy truyền đơn của Việt Minh trong nhà in. Cô gái con nhà khá giả, lớn lên trong một gia đình nề nếp, bỗng chốc mất cha giữa thời loạn.

Năm một nghìn chín trăm bốn mươi bảy, hai người cưới nhau. Rồi cùng nhau đi kháng chiến. Ở chiến khu Việt Bắc, bà sinh hai người con trai đầu, là họa sĩ Văn Thao và anh Nghiêm Bằng. Bạn hình dung coi, một cô tiểu thư nhà in ở Hà Nội, giờ ôm con nhỏ giữa núi rừng Việt Bắc. Chẳng ai dạy bà cách sống như vậy. Bà tự học lấy.

Hòa bình lập lại, gia đình trở về Hà Nội. Trong một thời gian ngắn, bà sinh thêm ba người con nữa, hai gái một trai. Năm người con, ba trai hai gái, sau này đều theo nghề nghệ thuật.

Rồi tới những năm tháng mà ai biết về Văn Cao cũng biết là rất khó khăn. Sau năm một nghìn chín trăm năm mươi sáu, gần hai mươi năm, ông hầu như không còn viết nhạc. Ông quay sang vẽ tranh, có những giai đoạn rất dài chỉ cầm cọ mà không cầm đàn.

Báo Nhân Dân viết rằng, trong những tháng ngày ấy, bà Thúy Băng đã "gan góc đi qua những tháng ngày gian khó nhất". Từ một cô gái được nuông chiều, bà trở thành một người nội trợ đảm đang, đứng bên chồng trong mọi khúc quanh của cuộc đời.

Mình dừng lại ở chữ "gan góc". Người ta hay khen phụ nữ bằng chữ dịu dàng, hiền thục. Nhưng có những người phụ nữ phải gan góc mới giữ được một mái nhà. Gan góc mà không ồn ào. Gan góc mà vẫn giữ được bữa cơm cho năm đứa con.

Những năm chiến tranh phá hoại, cả nhà đi sơ tán. Văn Cao ở lại Hà Nội. Thỉnh thoảng, ông đạp xe hàng chục cây số lên nơi sơ tán để thăm vợ con. Mình cứ hình dung cái dáng người nhạc sĩ ấy, đạp xe qua những chặng đường xa, chỉ để được ngồi với vợ con một chút rồi lại quay về.

Người con trai, họa sĩ Nghiêm Thành, sau này kể với báo Tiền Phong rằng gia đình luôn là "bến bình an" để cha anh neo đậu, tránh những giông bão cuộc đời. Ông là một người cha nghiêm khắc theo kiểu cũ, nhưng hiền lành, ấm áp. Ông hay tự tay nấu ăn cho vợ con.

Còn bà Thúy Băng, khi kể về chồng, bà nói ông là người kín đáo, ít bộc lộ cảm xúc, thường chỉ mỉm cười lặng lẽ. Bà kể ông từng viết những câu thơ về gương mặt bà, như một cách nói lời yêu. Một người đàn ông ít nói, nói yêu bằng thơ, bằng những bữa cơm tự nấu, bằng những chuyến xe đạp hàng chục cây số.

Năm một nghìn chín trăm bảy mươi sáu, sau gần hai mươi năm gần như im lặng, Văn Cao viết bài Mùa Xuân Đầu Tiên. Rồi những năm Đổi Mới, các ca khúc của ông được hát lại. Ngày mười tháng bảy năm một nghìn chín trăm chín mươi lăm, ông qua đời ở Hà Nội, khi bảy mươi mốt tuổi.

Từ buổi gặp ở nhà in năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm tới ngày ông ra đi, đã là năm mươi năm.

Bạn biết không, mình hay nghĩ, người ta nhớ tới những người nghệ sĩ lớn vì tác phẩm của họ. Nhưng phía sau mỗi tác phẩm, nhiều khi có một người không ai nhắc tên. Người ấy nấu cơm, nuôi con, đi qua những năm khó khăn mà không than vãn. Người ấy là chỗ để người nghệ sĩ trở về, sau những giông bão mà người ngoài không thấy hết.

Chuyện tình của Văn Cao và bà Thúy Băng không có những lá thư tình nổi tiếng, không có những cuộc chia tay bi lụy. Chỉ có năm mươi năm ở bên nhau. Chỉ có một nụ cười mím, và một người phụ nữ hiểu được nụ cười ấy.

Nếu đêm nay bên cạnh bạn có một người ít nói, ít bày tỏ, thì biết đâu người ấy cũng đang thương bạn theo cách của Văn Cao. Bằng một bữa cơm. Bằng một chặng đường đạp xe. Bằng một nụ cười rất khẽ.