Tình Ca kể chuyện · Bài Ca Giáng Sinh

Hắn Không Hề Ấm Lên Một Độ Nào Vào Mùa Giáng Sinh

Đây là Sách Nói Tình Ca, cuốn "Bài Ca Giáng Sinh" của nhà văn Charles Dickens, viết ở Luân Đôn năm một nghìn tám trăm bốn mươi ba. Cuốn sách có năm khúc, như năm đoạn của một bài hát mừng Giáng Sinh. Mời bạn nghe khúc thứ nhất: Hồn ma của Marley, phần đầu.

Trước hết phải nói rõ: Marley đã chết. Chuyện đó không có gì phải nghi ngờ cả. Giấy chôn cất có chữ ký của ông mục sư, của người thư ký nhà thờ, của ông chủ nhà tang lễ, và của người chịu tang chính. Scrooge đã ký vào đó, mà chữ ký của Scrooge thì ở sở giao dịch ai cũng tin, hễ ông đặt bút vào việc gì là việc đó chắc chắn. Lão Marley chết thật rồi, chết cứng như cây đinh đóng cửa.

Xin hiểu cho! Tôi không có ý nói rằng chính tôi biết cây đinh đóng cửa thì chết ở chỗ nào. Riêng tôi, có lẽ tôi còn cho rằng cây đinh đóng quan tài mới là món đồ sắt chết nhất trong nghề. Nhưng cái khôn của ông bà mình nằm trong câu ví đó, và đôi tay vụng về của tôi không dám đụng vào, kẻo đất nước này hỏng mất. Vậy xin bạn cho phép tôi nhắc lại, thật dứt khoát, rằng Marley đã chết cứng như cây đinh đóng cửa.

Scrooge có biết Marley đã chết không? Dĩ nhiên là biết. Làm sao mà khác được? Scrooge với lão là chỗ cộng sự với nhau, tôi cũng chẳng nhớ là bao nhiêu năm. Scrooge là người duy nhất lo việc di chúc, người duy nhất quản lý tài sản, người duy nhất được giao quyền, người duy nhất hưởng phần còn lại, người bạn duy nhất, và người duy nhất chịu tang. Mà ngay cả Scrooge cũng không đau lòng gì lắm vì chuyện buồn ấy, đến nỗi chính ngày đưa đám, ông vẫn là một tay buôn bán cừ khôi, và đánh dấu ngày hôm đó bằng một món hời chắc nịch.

Nhắc tới đám tang của Marley làm tôi quay lại chỗ mình mới bắt đầu. Không có gì nghi ngờ chuyện Marley đã chết. Điều này phải được hiểu thật rõ, bằng không thì câu chuyện tôi sắp kể chẳng có gì lạ lùng nữa. Giả như chúng ta không tin chắc rằng cha của chàng Hamlet đã chết trước khi vở kịch bắt đầu, thì việc ông đi dạo ban đêm trong gió đông trên tường thành của mình cũng chẳng có gì đáng nói hơn chuyện một ông trung niên nào đó dại dột ra đường lúc trời tối, ở một chỗ lộng gió, chẳng hạn như sân nhà thờ Thánh Phao-lô, chỉ để làm cho đứa con yếu bóng vía của mình hết hồn.

Scrooge không bao giờ sơn xóa tên lão Marley. Bao nhiêu năm sau, cái tên vẫn còn đó, trên cửa nhà kho: Scrooge và Marley. Hãng buôn được biết tới với cái tên Scrooge và Marley. Đôi khi người mới vào nghề gọi Scrooge là Scrooge, có khi lại gọi là Marley, nhưng ông đều trả lời cả hai. Với ông, gọi tên nào cũng vậy.

Ôi! Nhưng Scrooge là một tay keo kiệt, bóp chặt từng đồng như kẹp trên đá mài! Một lão già tội lỗi, chỉ biết bóp, vặn, vơ, cạo, níu, và tham lam! Cứng và sắc như hòn đá lửa, mà chưa từng có thanh thép nào đánh ra được một tia lửa rộng lượng; kín đáo, khép kín, và cô độc như một con hàu. Cái lạnh bên trong làm đông cứng khuôn mặt già nua của ông, làm buốt cái mũi nhọn, làm teo đôi má, làm cứng dáng đi; làm mắt ông đỏ lên, đôi môi mỏng tái xanh; và cái lạnh ấy cất lên khôn ngoan trong giọng nói rè rè của ông. Trên đầu ông, trên lông mày, trên cái cằm lởm chởm như dây thép, lúc nào cũng phủ một lớp sương giá. Ông mang cái lạnh của riêng mình theo khắp nơi; ông làm văn phòng mình lạnh như băng giữa những ngày nóng nực nhất mùa hè; và đến mùa Giáng Sinh cũng không chịu ấm lên một độ nào.

Nóng hay lạnh bên ngoài chẳng làm gì được Scrooge. Không hơi ấm nào sưởi ấm được ông, không mùa đông nào làm ông thấy rét. Không cơn gió nào cay nghiệt hơn ông, không bông tuyết nào rơi quyết tâm hơn ông, không cơn mưa rào nào khó lay động hơn ông. Thời tiết xấu cũng chẳng biết làm sao với ông. Mưa to nhất, tuyết dày nhất, mưa đá và mưa tuyết, chỉ hơn được ông ở mỗi một điểm: chúng thường hay "đổ xuống" hào phóng, còn Scrooge thì chẳng bao giờ.

Không ai dừng ông lại giữa đường để vui vẻ hỏi: "Ông Scrooge thân mến, ông có khỏe không? Bao giờ ông ghé chơi nhà tôi?" Không người ăn xin nào nài ông cho một đồng lẻ, không đứa trẻ nào hỏi ông mấy giờ rồi, cả đời ông chưa một lần có người đàn ông hay đàn bà nào hỏi ông đường tới chỗ này chỗ nọ. Ngay cả những con chó dắt người mù cũng như biết mặt ông; hễ thấy ông đi tới là chúng kéo chủ né vào ô cửa hay rẽ vào hẻm; rồi vẫy đuôi như muốn nói: "Thà không có mắt còn hơn có con mắt độc ác, thưa ông chủ mù của tôi!"

Nhưng Scrooge nào có để tâm! Ông thích đúng như vậy. Lách mình đi trên những lối đông người của cuộc đời, báo cho mọi thứ tình người phải đứng cách xa, đó là cái thú mà dân sành sỏi gọi là "món khoái khẩu" của Scrooge.

Ngày xửa ngày xưa, vào đúng ngày đẹp nhất trong năm, đêm trước Giáng Sinh, lão Scrooge ngồi bận rộn trong phòng làm sổ sách của mình. Trời lạnh, ảm đạm, rét cắt da, lại còn sương mù nữa. Ông nghe người ta ngoài sân thở khò khè đi lên đi xuống, đập tay vào ngực, giậm chân xuống mặt đá lát cho ấm. Đồng hồ trong thành phố mới điểm ba giờ chiều mà trời đã tối hẳn, cả ngày hôm đó trời chẳng sáng lúc nào, và nến đã cháy bùng trong cửa sổ những văn phòng bên cạnh, như những vệt đỏ quệt lên bầu không khí nâu đặc tưởng như sờ được. Sương mù tràn vào qua từng kẽ hở, từng lỗ khóa, và bên ngoài dày đến nỗi, dù cái sân hẹp hết sức, những ngôi nhà bên kia chỉ còn như những bóng ma.

Nhìn đám mây xám xịt sà xuống, che lấp mọi thứ, người ta có thể tưởng như Mẹ Thiên Nhiên sống ngay gần đó, đang nấu một mẻ thật lớn.

Cửa phòng của Scrooge để mở để ông canh chừng người thư ký, anh ta đang chép thư trong một cái phòng nhỏ buồn thiu phía bên kia, giống như một cái bể. Lò sưởi của Scrooge nhỏ xíu, nhưng lò sưởi của người thư ký còn nhỏ hơn nhiều, trông như chỉ có một hòn than. Mà anh ta không thể thêm than được, vì Scrooge giữ thùng than trong phòng mình; và hễ người thư ký cầm cái xẻng bước vào là y như rằng ông chủ báo trước có lẽ hai người sẽ phải chia tay. Thế nên người thư ký quàng cái khăn len trắng vào cổ, rồi cố sưởi ấm bên ngọn nến; nhưng vì anh không phải là người giàu trí tưởng tượng, nên việc đó không thành.

"Chúc bác Giáng Sinh vui vẻ! Chúa phù hộ bác!" Một giọng nói vui tươi vang lên. Đó là giọng đứa cháu trai của Scrooge, anh ta bước tới nhanh đến nỗi đó là dấu hiệu đầu tiên cho ông biết anh đã tới.

"Xì!" Scrooge nói. "Vớ vẩn!"

Đứa cháu của Scrooge vừa đi nhanh trong sương mù và giá rét nên người nóng bừng; mặt anh hồng hào, đẹp đẽ; đôi mắt long lanh, và hơi thở lại phả ra khói.

"Giáng Sinh mà vớ vẩn sao, thưa bác!" đứa cháu nói. "Cháu chắc là bác không có ý đó đâu?"

"Có đấy," Scrooge nói. "Giáng Sinh vui vẻ! Anh có quyền gì mà vui? Anh có lý do gì mà vui? Anh nghèo thế kia mà."

"Vậy thì," đứa cháu vui vẻ đáp, "bác có quyền gì mà buồn? Bác có lý do gì mà cau có? Bác giàu thế kia mà."

Scrooge chưa nghĩ ra câu trả lời nào hay hơn, đành nói lại: "Xì!" rồi thêm một câu: "Vớ vẩn."

"Bác đừng gắt nữa mà!" đứa cháu nói.

"Tôi còn biết làm gì khác," ông bác đáp, "khi tôi sống giữa một thế giới toàn những kẻ ngốc như vầy? Giáng Sinh vui vẻ! Dẹp cái Giáng Sinh vui vẻ đi! Với anh, mùa Giáng Sinh là gì, nếu không phải là lúc phải trả các hóa đơn mà không có tiền; lúc thấy mình già thêm một tuổi mà chẳng giàu thêm được một giờ; lúc khóa sổ sách, thấy từng khoản trong suốt mười hai tháng đều chống lại mình? Nếu tôi được làm theo ý tôi," Scrooge giận dữ nói, "thì mọi thằng ngốc nào đi đâu cũng mở miệng chúc Giáng Sinh vui vẻ phải bị đem luộc chung với cái bánh pudding của nó, rồi đem chôn với một cành cây ô rô đâm xuyên tim. Phải vậy!"

"Bác ơi!" đứa cháu năn nỉ.

"Cháu!" ông bác nghiêm giọng đáp. "Anh cứ mừng Giáng Sinh theo cách của anh, để tôi mừng theo cách của tôi."

"Mừng ư!" đứa cháu nhắc lại. "Nhưng bác có mừng đâu."

"Vậy thì để tôi mặc kệ nó," Scrooge nói. "Mong là nó mang lại nhiều điều tốt cho anh! Như nó đã từng mang lại cho anh biết bao điều tốt đó!"

"Cháu dám nói là có nhiều thứ đáng lẽ đem lại điều tốt cho cháu mà cháu chẳng được lợi gì," đứa cháu đáp. "Giáng Sinh cũng là một trong số đó. Nhưng cháu tin rằng cháu luôn nghĩ về mùa Giáng Sinh, mỗi khi nó trở lại, ngoài sự kính trọng dành cho cái tên thiêng liêng và nguồn gốc của nó, nếu có điều gì thuộc về nó mà tách khỏi những điều ấy được, như một mùa tốt lành; một mùa hiền hậu, tha thứ, bác ái, dễ chịu; mùa duy nhất mà cháu biết, trong cả cuốn lịch dài của năm, khi đàn ông đàn bà như cùng đồng lòng mở rộng những trái tim khép kín của mình, và nghĩ tới những người thấp kém hơn mình như những người bạn đồng hành thật sự trên con đường về cõi chết, chứ không phải một giống loài khác đi trên những con đường khác. Vì vậy, thưa bác, dù nó chưa từng bỏ vào túi cháu một mẩu vàng mẩu bạc nào, cháu tin rằng nó đã đem lại điều tốt cho cháu, và sẽ còn đem lại điều tốt cho cháu; và cháu xin nói: Chúa ban phước cho mùa Giáng Sinh!"

Người thư ký trong cái bể bất giác vỗ tay.

Nhận ra ngay mình vừa làm điều không phải, anh ta cời lửa, và dập tắt luôn tia lửa yếu ớt cuối cùng.

"Để tôi nghe thêm một tiếng động nào từ anh nữa," Scrooge nói, "thì anh sẽ mừng Giáng Sinh bằng cách mất việc! Còn anh, thưa ông, anh nói hay lắm," ông quay sang đứa cháu nói thêm. "Tôi lấy làm lạ là anh không ra làm nghị sĩ."

"Bác đừng giận. Thôi mà! Mai bác sang dùng bữa với nhà cháu."

Scrooge nói rằng ông thà gặp anh ta ở chỗ tận cùng xấu nhất trước đã, vâng, ông nói đúng như vậy. Ông nói hết câu đó, không bớt một chữ.

"Nhưng vì sao?" đứa cháu kêu lên. "Vì sao chứ?"

"Vì sao anh lấy vợ?" Scrooge hỏi.

"Vì cháu đã yêu."

"Vì anh đã yêu!" Scrooge làu bàu, như thể đó là thứ duy nhất trên đời còn lố bịch hơn cả một mùa Giáng Sinh vui vẻ. "Chào anh!"

"Không đâu bác, nhưng trước khi chuyện đó xảy ra bác cũng chưa bao giờ đến thăm cháu. Sao giờ bác lại lấy nó làm lý do để không đến?"

"Chào anh," Scrooge nói.

"Cháu không cần gì ở bác; cháu không xin bác điều gì; sao bác cháu mình không thể là bạn của nhau?"

"Chào anh," Scrooge nói.

"Cháu rất tiếc, tận đáy lòng, khi thấy bác cứng rắn như vậy. Mình chưa bao giờ có chuyện cãi cọ gì mà cháu là một bên cả. Nhưng cháu đã thử một lần để tỏ lòng với mùa Giáng Sinh, và cháu sẽ giữ cái vui của Giáng Sinh tới cùng. Vậy thì, chúc bác Giáng Sinh vui vẻ!"

"Chào anh!" Scrooge nói.

"Và chúc bác Năm Mới hạnh phúc!"

"Chào anh!" Scrooge nói.

Dù vậy, đứa cháu rời khỏi phòng mà không nói một lời nặng nề nào. Anh dừng lại ở cửa ngoài để chúc mừng mùa lễ người thư ký, người thư ký, lạnh cóng là vậy mà vẫn ấm áp hơn Scrooge, nên đã nhiệt tình chúc lại.

"Lại thêm một gã nữa," Scrooge lẩm bẩm, vì ông nghe được câu chuyện. "Thư ký của tôi, mỗi tuần mười lăm đồng si-linh, có vợ có con, mà cũng nói chuyện Giáng Sinh vui vẻ. Chắc tôi phải vào nhà thương điên ở mất."

Gã điên ấy, khi mở cửa tiễn đứa cháu của Scrooge, lại để hai người khác bước vào. Đó là hai quý ông đẫy đà, trông dễ mến, giờ đang đứng trong văn phòng của Scrooge, mũ cầm tay. Họ cầm sổ sách giấy tờ, và cúi chào ông.

"Đây là hãng Scrooge và Marley, phải không ạ," một quý ông vừa nói vừa nhìn vào danh sách. "Tôi đang có hân hạnh được nói chuyện với ông Scrooge, hay ông Marley ạ?"

"Ông Marley đã chết bảy năm nay rồi," Scrooge đáp. "Ông ấy mất cách đây đúng bảy năm, đúng vào đêm nay."

"Chúng tôi tin chắc rằng lòng hào phóng của ông ấy vẫn được người cộng sự còn sống thay mặt thể hiện," quý ông nói, rồi đưa giấy giới thiệu ra.

Mà đúng là vậy thật; vì hai người họ vốn là hai tâm hồn giống hệt nhau. Nghe tới chữ "hào phóng" đáng sợ ấy, Scrooge cau mày, lắc đầu, và đưa trả lại tờ giấy.

"Vào mùa lễ hội này, thưa ông Scrooge," quý ông nói, tay cầm cây bút lên, "hơn bao giờ hết, chúng ta nên góp chút gì cho những người nghèo khổ, túng thiếu, đang phải chịu nhiều cực nhọc lúc này. Hàng nghìn người thiếu cả những thứ cần thiết thường ngày; hàng trăm nghìn người thiếu những tiện nghi tối thiểu, thưa ông."

"Không có nhà tù sao?" Scrooge hỏi.

"Nhà tù thì nhiều lắm," quý ông nói, rồi lại đặt cây bút xuống.

"Còn mấy cái trại tế bần?" Scrooge gặng hỏi. "Chúng vẫn còn hoạt động chứ?"

"Vẫn còn ạ," quý ông đáp. "Dù vậy, tôi ước gì tôi có thể nói là không."

"Vậy là cối xay đạp chân và luật dành cho người nghèo vẫn đang chạy hết sức chứ gì?" Scrooge nói.

"Cả hai đều rất bận rộn, thưa ông."

"Ồ! Nghe ông nói lúc đầu, tôi lại sợ có chuyện gì đó xảy ra làm chúng phải ngưng công việc hữu ích của chúng," Scrooge nói. "Nghe vậy tôi mừng lắm."

"Vì nghĩ rằng những nơi đó khó mà đem lại niềm vui Ki-tô cho tâm hồn hay thân xác của đám đông," quý ông đáp, "nên mấy người chúng tôi đang cố quyên một quỹ để mua cho người nghèo ít thịt, ít thức uống, và thứ để sưởi ấm. Chúng tôi chọn lúc này, vì đây là lúc mà, hơn mọi lúc khác, cái thiếu thốn bị thấy rõ nhất, còn sự dư dả thì đang vui mừng. Tôi ghi tên ông góp bao nhiêu ạ?"